Nesta parte, incluiremos apresentações e estudos sobre  o Epíscopo e Doutor da Igreja  Católica Latina, Aurelius Augustinus ( 354-450 ), cartaginense, de origem bérbere, último dos grandes escritores romanos. Em páginas secundárias independentes,  serão apresentadas as suas obras didáticas, importantes por revelarem  Augustinho como professor de gramática e  retórica latinas. As três obras de auto-análise, Soliloquium, Confessiones e Retractationum  serão também incluídas,  por seus conteúdos e por sua importância no estudo do latim coloquial. Os sermões e epístolas poderiam também ser classificados  como documentos didáticos. Todos os textos latinos escritos por Aurelius Augustinus foram obtidos no site S. AURELII AUGUSTINI OPERA OMNIA - EDITIO LATINA.

В этой части мы включим презентации и исследования по Эпископу и Доктору Латинской Католической Церкви Аврелию Августину (354-450), карфагенянам, берберского происхождения, последним из великих римских писателей. На независимых вторичных страницах будут представлены его дидактические работы, важные для раскрытия Августинью как учителя латинской грамматики и риторики. Три работы по самоанализу, Soliloquium, Confessiones и Retractationum, также будут включены по содержанию и важности в изучение разговорной латыни. Проповеди и послания также можно отнести к учебным документам. Все латинские тексты, написанные Аврелием Августином, были получены с сайта S. AURELII AUGUSTINI OPERA OMNIA - LATINA EDITIO.

In this part, we will include presentations and studies on the Episcope and Doctor of the Latin Catholic Church, Aurelius Augustinus (354-450), Carthaginian, of Berber origin, last of the great Roman writers. In independent secondary pages will be presented his didactic works, important for revealing Augustinho as teacher of Latin grammar and rhetoric. The three works of self-analysis, Soliloquium, Confessiones and Retractationum will also be included for their content and importance in the study of colloquial Latin. Sermons and epistles could also be classified as teaching documents. All Latin texts written by Aurelius Augustinus were obtained from the site S. AURELII AUGUSTINI OPERA OMNIA - LATINA EDITION.


"Sanctus Augustinus, Tagastae CCCLIV p. Ch. natus et Hippone CCCCXXIX vel XXX mortuus. Antequam anno aetatis tricesimo tertio Mediolani per Ambrosium in coetum Christianorum receptus, XXIV April. a. CCCLXXXVII, vitae  scholasticae  renuntiaret,  literis artibusque liberalibus per novem annos studium operamque consecravit. Etenim non solum grammaticam sive literaturam  latinam  in  civitate  patria  atque  rhetoricam  prius  in  capite Africae Carthagine, postea in  urbe  Romana  aliquamdiu  et  apud  Mediolanenses  docuit,  sed etiam disciplinarum libros V et librum de grammatica et de  musica  sex  valumina  composuit. Quae omnia, ut ipse testatur, Mediolani scribere ita conatus erat, ut disciplinarum quidem sola principia consignaret, sed libros de grammatica et de musica absolutos perfecerit. Supersunt, ut constat, nonnisi de musica libri ; cetera interierunt, quod iam vivo Augustino factum esse ipse verbis significat. Fuerunt quidem, qui et de grammatica librum integrum  ad  nostram  aetatem pervenisse eundemque esse censerent.

Latinitas est observatio incorrupte loquendi secundum Romanam linguam: constat autem modis tribus, id est, ratione, auctoritate, consuetudine. Ratione secundum artem, auctoritate secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas attributa, consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita assumptaque sunt. Sic scripsit Augustinus in Arte Grammaticae Breviata; o bom latim, primeiro, obedece  à gramática do modo romano de falar; segundo, nutre-se da autoridade dos autores consagrados; e terceiro, não dista da prática oral em uso plácido e geral.

Some of the most intelligent and appreciative estimates of Augustin.
Erasmus (Ep. dedicat. ad Alfons. archiep. Tolet. 1529) says, with an ingenious play upon the name Aurelius Augustinus: “Quid habet orbis christianus hoc scriptore magis aureum vel augustius? ut ipsa vocabula nequaquam fortuito, sed numinis providentia videantur indita viro. Auro sapientiæ nihil pretiosius: fulgore eloquentiæ cum sapientia conjunctæ nihil mirabilius. . . . Non arbitror alium esse doctorem, in quem opulentus ille ac benignus Spiritus dotes suas omnes largius effuderit, quam in Augustinum.” 
The great philosopher Leibnitz (Præfat. ad Theodic. 34) calls him “virum sane magnum et ingenii stupendi,” and “vastissimo ingenio præditum.” Dr. Baur, without sympathy with his views, speaks enthusiastically of the man and his genius. Among other things he says (Vorlesungen über Dogmengeschichte, i. 1 p. 61): “There is scarcely another theological author so fertile and withal so able as Augustin. His scholarship was not equal to his intellect; yet even that is sometimes set too low, when it is asserted that he had no acquaintance at all with the Greek language; for this is incorrect, though he had attained no great proficiency in Greek.” 
C. Bindemann (a Lutheran divine) begins his thorough monograph (vol. i. preface) with the well-deserved eulogium: “St. Augustin is one of the greatest personages in the church. He is second in importance to none of the teachers who have wrought most in the church since the apostolic time; and it can well be said that among the church fathers the first place is due to him, and in the time of the Reformation a Luther alone, for fullness and depth of thought and grandeur of character, may stand by his side. He is the summit of the development of the medieval Western church; from him descended the mysticism, no less than the scholasticism, of the middle age; he was one of the strongest pillars of the Roman Catholicism, and from his works, next to the Holy Scriptures, especially the Epistles of Paul, the leaders of the Reformation drew most of that conviction by which a new age was introduced.” 
Staudenmaier, a Roman Catholic theologian, counts Augustin among those minds in which an hundred others dwell (Scotus Erigena, i. p. 274). The Roman Catholic philosophers A Gunther and Th. Gangauf, put him on an equality with the greatest philosophers, and discern in him a providential personage endowed by the Spirit of God for the instruction of all ages. 
A striking characterization is that of the Old Catholic Dr. Huber (in his instructive work: Die Philosophie der Kirchenvāter, Munich, 1859, p. 312 sq.): “Augustin is a unique phenomenon in Christian history. No one of the other fathers has left so luminous traces of his existence. Though we find among them many rich and powerful minds, yet we find in none the forces of personal character, mind, heart, and will, so largely developed and so harmoniously working. No one surpasses him in wealth of perceptions and dialectical sharpness of thoughts, in depth and fervour of religious sensibility, in greatness of aims and energy of action. He therefore also marks the culmination of the patristic age, and has been elevated by the acknowledgment of succeeding times as the first and the universal church father.—His whole character reminds us in many respects of Paul, with whom he has also in common the experience of being called from manifold errors to the service of the gospel, and like whom he could boast that he had laboured in it more abundantly than all the others. And as Paul among the Apostles pre-eminently determined the development of Christianity, and became, more than all others, the expression of the Christian mind, to which men ever afterwards return, as often as in the life of the church that mind becomes turbid, to draw from him, as the purest fountain, a fresh understanding of the gospel doctrine,—so has Augustin turned the Christian nations since his time for the most part into his paths, and become pre-eminently their trainer and teacher, in the study of whom they always gain a renewal and deepening of their Christian consciousness. Not the middle age alone, but the Reformation also, was ruled by him, and whatever to this day boasts of the Christian spirit, is connected at least in part with Augustin.” 
Villemain, in his able and eloquent “Tableau de l’éloquence Chrétienne au IVesiècle” (Paris, 1849, p. 373), commences his sketch of Augustin as follows: “Nous arrivons a l’homme le plus ètonnant de l’Eglise latine, à celui qui portat le plus d’imagination dans la théologie, le plus d’éloquence et même sensibilité dans la scholastique; ce fut saint Augustin. Donnez-lui un autre siècle, placez-le dans meillèure civilisation; et jamais homme n’aura paru doué d’un génie plus vaste et plus facile. Métaphysique, histoire, antiquités, science des moers, connaissance des arts, Augustin avait tout embrassé. Il écrit sur la musique comme sur le libre arbitre; il explique le phénomène intellectual la de mémoire, comme il raisonne sur la décadence de l’empire romain. Son esprit subtil et vigoureux a souvent consumé dans des problèmes mystiques une force de sagacité qui suffirait aux plus sublimes conceptions.” 
Frédéric Ozanam, in his “La civilisation au cinquième siècle” (translated by A. C. Glyn, 1868, Vol. I. p. 272), counts Augustin among the three or four great metaphysicians of modern times, and says that his task was “to clear the two roads open to Christian philosophy and to inaugurate its two methods of mysticism and dogmatism.” Nourrisson, whose work on Augustin is clothed with the authority of the Institute of France, assigns to him the first rank among the masters of human thought, alongside of Plato and Leibnitz, Thomas Aquinas and Bossuet. “Si une critique toujours respectueuse, mais d’une inviolable sincérité, est une des formes les plus hautes de l’admiration, j’estime, au contraire, n’avoir fait qu’exalter ce grand coeur, ce psychologue consolant et ému, ce métaphysicien subtil et sublime, en un mot, cet attachant et poétique génie, dont la place reste marquée, au premier rang, parmi les maîtres de la pensée humaine, à côté de Platon et de Descartes, d’Aristote et de saint Thomas, de Leibnitz et de Bossuet.” (La philosophie de saint Augustin, Par. 1866, tom. i. p. vii.). 
Pressensé (in art. Aug., in Smith & Wace, Dict. of Christ. Biography, I. 222): “Aug. still claims the honour of having brought out in all its light the fundamental doctrine of Christianity; despite the errors of his system, he has opened to the church the path of every progress and of every reform, by stating with the utmost vigour the scheme of free salvation which he had learnt in the school of St. Paul.” Among English and American writers, Dr. Shedd, in the Introduction to his edition of the Confessions (1860), has furnished a truthful and forcible description of the mind and heart of St. Augustin. 
I add the striking judgment of the octogenarian historian Dr. Karl Hase (Kirschengeschichte auf der Grundlage akademischer Vorlesungen, Leipzig 1885, vol. I. 522): “The full significance of Augustin as an author can be measured only from the consideration of the fact that in the middle ages both scholasticism and mysticism lived of his riches, and that afterwards Luther and Calvin drew out of his fulness. We find in him both the sharp understanding which makes salvation depend on the clearly defined dogma of the church, and the loving absorption of the heart in God which scarcely needs any more the aid of the church. His writings reflect all kinds of Christian thoughts, which lie a thousand years apart and appear to be contradictions. How were they possible in so systematic a thinker? Just as much as they were possible in Christianity, of which he was a microcosmus. From the dogmatic abyss of his hardest and most illiberal doctrines arise such liberal sentences as these: ‘Him I shall not condemn in whom I find any thing of Christ;’ ‘Let us not forget that in the very enemies are concealed the future citizens.’ ”


Acta seu disputatio contra Fortunatum Manichaeum 

Ad inquisitiones Ianuarii 

Adversus Iudaeos tractatus

Annotationes in Iob liber unus

Breviculus Collationis cum Donatistas

Collatio cum Maximino Arianorum episcopo

Confessionum libri tredecim

Contra Academicos libri tres

Contra Adimantum Manichaei discipulum liber unus

Contra Adversarium Legis et Prophetarum libri duo

Contra Cresconium grammaticum Donatistam libri quatuor

Contra Duas Epistolas Pelagianorum libri ad Bonifacium quatuor

Contra Epistolam Manichaei quam vocant Fundamenti liber unus

Contra Epistolam Parmeniani libri tres

Contra Faustum Manichaeum libri triginta tres

Contra Felicem Manichaeum libri duo

Contra Gaudentium Donatistarum episcopum libri duo

Contra Iulianum haeresis Pelagianae defensorem libri sex

Contra Iulianum opus imperfectum libri sex

Contra Litteras Petiliani libri tres

Contra Maximinum Haereticum Episcopum Arianorum libri duo

Contra Mendacium liber unus

Contra Priscillianistas et Origenistas liber unus

Contra Secundinum Manichaeum liber unus

Contra Sermonem Arianorum liber unus

De Agone Christiano liber unus

De Anima et eius Origine contra Vincentium Victorem libri quatuor

De Baptismo contra Donatistas libri septem

De Beata Vita liber unus

De Bono Coniugali liber unus

De Bono Viduitatis liber unus

De Catechizandis rudibus liber unus

De Civitate Dei contra Paganos libri viginti duo

De Coniugiis Adulterinis libri duo

De Consensu Evangelistarum libri quatuor

De Continentia liber unus

De Correptione et Gratia liber unus

De Cura pro Mortuis gerenda liber unus

De dialectica

De Disciplina Christiana tractatus unus

De diversis Quaestionibus ad Simplicianum libri duo

De diversis Quaestionibus octoginta tribus liber unus

De Divinatione Daemonum liber unus

De Doctrina Christiana libri quatuor

De Dono Perseverantiae liber unus

De Duabus Animabus contra Manichaeos liber unus

De excidio Urbis Romae tractatus unus

De Fide et Operibus liber unus

De Fide et Symbolo liber unus

De Fide rerum quae non videntur liber unus

De Genesi ad Litteram libri duodecim

De Genesi ad Litteram imperfectus liber

De Genesi contra Manichaeos libri duo

De Gestis cum Emerito Donatistarum episcopo liber unus

De Gestis Pelagii ad Aurelium liber unus

De grammatica: Ars breviata

De grammatica: Regulae

De Gratia Christi et de Peccato Originali contra Pelagium, ad Albinam, Pinianum, et Melaniam libri duo

De Gratia et Libero Arbitrio liber unus

De Haeresibus ad Quodvultdeum liber unus

De Immortalitate Animae liber unus

De Libero Arbitrio libri tres

De Magistro liber unus

De Mendacio liber unus

De Moribus Ecclesiae et de Moribus Manichaeorum libri duo

De Musica libri sex

De Natura Boni contra Manichaeos liber unus

De Natura et Gratia contra Pelagium, ad Timasium et Iacobum liber unus

De Nuptiis et Concupiscentia ad Valerium libri duo

De octo Dulcitii quaestionibus liber unus

De octo quaestionibus ex Veteri Testamento

De Opere Monachorum liber unus

De Ordine libri duo

De Origine Animae Hominis (= ep. )

De Patientia liber unus

De Peccatorum meritis et remissione et de Baptismo parvulorum ad Marcellinum libri tres

De Perfectione Iustitiae hominis, epistola seu liber ad Eutropium et Paulum

De Praedestinatione Sanctorum ad Prosperum et Hilarium liber unus

De Quantitate Animae liber unus

De rhetorica

De Sancta Virginitate liber unus

De Scriptura sacra Speculum

De Sententia Iacobi (=ep. )

De Sermone Domini in monte libri duo

De Spiritu et Littera liber unus

De Symbolo ad Catechumenos tractatus unus

De Trinitate libri quindecim

De Unico Baptismo contra Petilianum

De Utilitate credendi ad Honoratum liber unus

De Utilitate Ieiunii tractatus unus

De Vera Religione liber unus

Enchiridion de Fide, Spe et Charitate liber unus


Epistola ad Catholicos contra Donatistas, vulgo De unitate Ecclesiae liber unus

Epistolae ad Romanos inchoata Expositio

Enarrationes in Psalmos

Expositio epistolae ad Galatas

Expositio quarumdam propositionum ex Epistola ad Romanos

Gesta collationis carthaginiensis

In Epistolam Ioannis ad Parthos tractatus decem

In Evangelium Ioannis tractatus centum viginti quatuor

Locutionum in Heptateuchum libri septem

Post Collationem ad Donatistas liber unus

Psalmus contra Partem Donati

Quaestionum Evangeliorum libri duo

Quaestionum in Heptateuchum libri septem

Quaestionum septemdecim in Evangelium secundum Matthaeum liber unus

Regula ad servos Dei

Retractationum libri duo

Secundini epistola ad Augustinum

Sermo Arianorum

Sermo ad Caesareensis Ecclesiae plebem Emerito praesente dictus


Sermones nuper reperti (Dolbeau -, Étaix -)  

Sermones nuper reperti (Erfurt -)  

Soliloquiorum libri duo




Operis ratio declaratur.

1. Inspirante rerum omnium factore et gubernatore Deo, mei memor propositi, quo per gratiam Salvatoris omnipotenti ac divinae per fidem Trinitati servire decrevi, et antea in vita laicorum, et nunc in officio episcoporum, studens ex qualicumque accepto ingenio et sermone aedificationi prodesse sanctae ac verae Christi Domini catholicae Ecclesiae, de vita et moribus praedestinati, et suo tempore praesentati sacerdotis optimi Augustini, quae in eodem vidi, ab eoque audivi, minime reticere.

2. Id enim etiam ante nos factitatum fuisse a religiosissimis sanctae matris Ecclesiae catholicae viris legimus et comperimus, qui divino afflati Spiritu, sermone proprio atque stilo, et auribus et oculis scire volentium, dicendo et scribendo similia studiosorum notitiae intulerunt, quales quantique viri ex communi dominica gratia in rebus humanis, et vivere, et usque in finem obitus perseverare meruerint.

3. Idcirco ipse quoque dispensatorum omnium minimus (1 Cor 15, 9; Eph 3, 8), fide non ficta (1 Tim 1, 5), qua Domino dominantium (Deut 10, 17; 1 Tim 6, 15, Apoc 19, 16) omnibusque bonis serviendum et placendum est fidelibus, de praedicti venerabilis viri et exortu, et procursu, et debito fine, quae per eum didici, et expertus sum, quam plurimis annis eius inhaerens caritati, ut Dominus donaverit, explicandum suscepi.

4. Verum summam quaeso maiestatem, quo munus huiusmodi a me arreptum ita geram et peragam, ut nec Patris luminum (Iac 1, 17) offendam veritatem, nec bonorum Ecclesiae filiorum ulla ex parte fraudare videar caritatem.

5. Nec attingam ea omnia insinuare, quae idem beatissimus Augustinus in suis Confessionum libris de semetipso, qualis ante perceptam gratiam fuerit, qualisque iam sumpta viveret, designavit.

6. Hoc enim facere voluit, ut ait Apostolus, ne de se quisquam hominum supra quam se esse noverat, aut de se auditum fuisset, crederet vel putaret (2 Cor. 12, 6), humilitatis sanctae more utique nihilo fallens, sed laudem non suam, sed sui Domini, de propria liberatione ac munere quaerens, ex iis videlicet quae iam perceperat; et fraternas preces poscens, de iis quae accipere cupiebat.

7. Sacramentum igitur regis, ut angelica auctoritate prolatum est, bonum est abscondere: opera autem Domini revelare et confiteri, honorificum est (Tob 12, 7).




(cc. 1-18)

Augustini ortus, conversio et baptismus. Ambrosii doctrina revocatur ab errore Manichaeorum. Baptizatur ab eodem.

1. 1. Ex provincia ergo Africana, civitate Tagastensi, de numero curialium parentibus honestis et christianis progenitus erat; alitusque ac nutritus eorum cura, et diligentia impensisque, secularibus litteris eruditus apprime, omnibus videlicet disciplinis imbutus, quas liberales vocant.

1. 2. Nam et grammaticam prius in sua civitate, et rhetoricam in Africae capite Carthagine postea docuit. Consequenti etiam tempore trans mare in urbe Roma, et apud Mediolanum, ubi tunc imperatoris Valentiniani minoris comitatus fuerat constitutus.

1. 3. In qua urbe tunc episcopatum administrabat acceptissimus Deo, et in optimis viris praeclarissimus sacerdos Ambrosius. Huius interea verbi Dei praedicatoris frequentissimis in ecclesia disputationibus astans in populo, intendebat suspensus atque affixus.

1. 4. Verum aliquando Manichaeorum apud Carthaginem adolescens fuerat errore seductus: et ideo ceteris suspensior aderat, ne quid vel pro ipsa, vel contra ipsam haeresim diceretur.

1. 5. Et provenit Dei liberatoris clementia sui sacerdotis cor pertractantis, ut contra illum errorem incidentes legis solverentur quaestiones: atque ita edoctus, sensim atque paulatim haeresis illa miseratione divina eius ex animo pulsa est; protinusque ipse in fide catholica confirmatus, proficiendi in religione eidem amoris ardor innatus est, quo propinquantibus diebus sanctis Paschae salutis aquam perciperet.

1. 6. Et factum est divina praestante opitulatione, ut per illum talem ac tantum antistitem Ambrosium, et doctrinam salutarem Ecclesiae catholicae, et divina perciperet Sacramenta.

Relictis omnibus suscipit propositum serviendi Deo, iam annis maior triginta.

2. 1. Moxque ex intimis cordis medullis spem omnem quam habebat in saeculo, dereliquit; iam non uxorem, non filios carnis (Rom 9, 8), non divitias, non honores saeculi quaerens; sed Deo cum suis servire statuit, et in illo, et ex illo pusillo grege esse studens, quem Dominus alloquitur, dicens: Nolite timere, pusillus grex, quoniam complacuit Patri vestro dare vobis regnum. Vendite quae possidetis, et date eleemosynam: facite vobis sacculos non veterascentes, thesaurum non deficientem in coelis (Lc 12, 32), et cetera.

2. 2. Et illud quod dicit iterum Dominus, idem vir sanctus facere cupiens: Si vis esse perfectus, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelis; et veni, sequere me (Mt 19, 21). Et super fidei fundamentum aedificare desiderans, non ligna, fenum, et stipulam; sed aurum, argentum, et lapides pretiosos (1 Cor 3, 12).

2. 3. Et erat tunc annis maior triginta, sola superstite matre, sibique adhaerente, et de suscepto eius proposito serviendi Deo amplius quam de carnis nepotibus exsultante. Nam eius pater antea defunctus erat.

2. 4. Renuntiavit etiam scholasticis, quos rhetor docebat, ut sibi magistrum alium providerent, eo quod servire Deo ipse decrevisset.

Secessus Augustini. Quidam ab Augustino conversus.

3. 1. Ac placuit ei percepta gratia cum aliis civibus et amicis suis Deo pariter servientibus ad Africam et propriam domum agrosque remeare.

3. 2. Ad quos veniens, et in quibus constitutus, ferme triennio, et a se iam alienatis, cum iis qui eidem adhaerebant, Deo vivebat (Rom 6, 11), ieiuniis, orationibus (Lc 2, 37), bonis operibus, in lege Domini meditans die ac nocte (Ps 1, 2). Et de iis quae sibi Deus cogitanti atque oranti intellecta revelabat; et praesentes et absentes sermonibus ac libris docebat.

3. 3. Contigit forte eodem tempore, ut quidam ex iis quos dicunt Agentes in rebus, apud Hipponem-Regium constitutus, bene christianus, Deumque timens (Ex. 18, 21, Tob 2, 2; Iob 1, 1; Act 10, 2; etc.), comperta eius bona fama atque doctrina, desideraret atque optaret eum videre, promittens se posse mundi huius omnes contemnere cupiditates (1 Io 2, 17) atque illecebras, si aliquando ex eius ore Dei verbum audire (Lc 5, 1; Act 13, 7; etc.) meruisset.

3. 4. Quod cum ad se fideli fuisset relatione delatum, liberare animam cupiens ab huius vitae periculis morteque aeterna (Ps 119, 2), ad memoratam ultro atque confestim venit civitatem, et hominem visum allocutus frequentius atque exhortatus est, quantum Deus donabat, ut quod Deo voverat reddidisset (Eccl 5, 3).

3. 5 Ac se ille de die in diem facturum pollicebatur, nec tamen in eius tunc hoc implevit praesentia: sed vacare utique et inane esse non potuit, quod per tale vas mundum in honore, utile Domino ad omne opus bonum paratum (2 Tim 2, 21), in omni loco divina gerebat providentia.

Capitur ad presbyterii gradum.

4. 1. Eodem itaque tempore in Ecclesia Hipponiensi catholica Valerius sanctus episcopatum gerebat. Qui cum, flagitante ecclesiastica necessitate, de providendo et ordinando presbytero civitati, plebem Dei alloqueretur, et exhortaretur; iam scientes catholici sancti Augustini propositum et doctrinam, manu iniecta (quoniam et idem in populo securus et ignarus quid futurum esset astabat: solebat autem laicus, ut nobis dicebat, ab eis tantum ecclesiis quae non haberent episcopos, suam abstinere praesentiam);

4. 2. eum ergo tenuerunt, et, ut in talibus consuetum est, episcopo ordinandum intulerunt, omnibus id uno consensu et desiderio fieri perficique petentibus, magnoque studio et clamore flagitantibus, ubertim eo flente: nonnullis quidem lacrymas eius, ut nobis ipse retulit, tunc superbe interpretantibus, et tamquam eum consolantibus ac dicentibus, quia et locus presbyterii, licet ipse maiore dignus esset, appropinquaret tamen episcopatui;

4. 3. cum ille homo Dei, ut nobis retulit, et maiori consideratione intellegeret et gemeret, quam multa et magna suae vitae pericula de regimine et gubernatione Ecclesiae impendere iam ac provenire speraret, atque ideo fleret. Et eorum, ut voluerunt, completum est desiderium.

Monasterium instituit. Valerius episcopus Augustino presbytero dat potestatem coram se praedicandi verbum Dei.

5. 1. Factusque presbyter monasterium intra ecclesiam mox instituit; et cum Dei servis vivere coepit secundum modum et regulam sub sanctis Apostolis constitutam (Act 4, 32): maxime ut nemo quidquam proprium in illa societate haberet, sed eis essent omnia communia, et distribueretur unicuique sicut opus erat (Act 4, 35); quod iam ipse prior fecerat, dum de transmarinis ad sua remeasset.

5. 2. Sanctus vero Valerius ordinator eius, ut erat vir pius et Deum timens, exsultabat (Ps 9, 3; Lc 1, 47), et Deo gratias agebat, suas exauditas a Domino fuisse preces (Gen 30, 17; Tob 3, 24; etc..), quas se frequentissime fudisse narrabat, ut sibi divinitus homo concederetur talis, qui posset verbo Dei (Lc 11, 28; Act 18, 11) et doctrina salubri Ecclesiam Domini aedificare (Mt 16, 18): cui rei se homo natura Graecus, minusque latina lingua et litteris instructus, minus utilem pervidebat.

5. 3. Eidem presbytero potestatem dedit coram se in ecclesia Evangelium praedicandi (Mt 4, 23), ac frequentissime tractandi; contra usum quidem et consuetudinem Africanarum Ecclesiarum: unde etiam eum nonnulli episcopi detrahebant.

5. 4. Sed ille vir venerabilis ac providus in Orientalibus Ecclesiis id ex more fieri sciens et certus, et utilitati Ecclesiae consulens, obtrectantium non curabat linguas, dummodo factitaretur a presbytero, quod a se episcopo impleri minime posse cernebat.

5. 5. Unde accensa et ardens elevata super candelabrum lucerna, omnibus qui in domo erant lucebat (Mt 5, 15). Et postea currente et volante huiusmodi fama, bono praecedente exemplo, accepta ab episcopis potestate, presbyteri nonnulli coram episcopis populis tractare coeperunt.

Conflictus Augustini cum Fortunato Manichaeo.

6. 1. Sane in illa tunc Hipponiensi urbe Manichaeorum pestilentia quam plurimos vel cives vel peregrinos et infecerat et penetraverat, seducente et decipiente eiusdem haeresis quodam presbytero nomine Fortunato, ibidem conversante atque manente.

6. 2. Interea Hipponienses cives et peregrini Christiani tam catholici quam etiam Donatistae adeunt presbyterum, ac deposcunt, ut illum hominem Manichaeorum presbyterum, quem doctum credebant, videret, et cum eodem de Lege tractaret.

6. 3. Quod idem, ut scriptum est, paratus ad responsionem omni poscenti se rationem de fide et spe quae in Deum est (1 Pt 3, 15), potensque exhortari in doctrina sana, et contradicentes redarguere (Tit. 1, 9), minime renuit. Sed utrum etiam ille hoc fieri vellet, sciscitatus est..

6. 4. At illi confestim ad ipsum Fortunatum id detulerunt, petentes et exhortantes ac flagitantes, quod id minime recusaret. Sane quoniam idem Fortunatus iam apud Carthaginem sanctum noverat Augustinum adhuc in eodem secum errore constitutum; cum eodem congredi pavitabat.

6. 5. Verumtamen suorum maxime instantia coactus ac verecundatus, promisit in cominus se esse venturum, certamenque disputandi subiturum.

6. 6. Unde condicto die et loco convenerunt in unum, concurrentibus quam plurimis studiosis turbisque curiosis, et apertis notariis tabulis, disputatio et coepta est primo, et secundo finita est die.

6. 7. In qua ille Manichaeus praeceptor, ut gestorum continet fides, nec catholicam assertionem potuit vacuare, nec Manichaeorum sectam veritate subnixam valuit comprobare: sed responsione deficiens ultima, collaturum se cum suis maioribus ea, quae refellere non potuit, prosecutus est; et si sibi forte de his satis minime fecissent, suae animae consulturum: atque ita ab omnibus apud quos magnus et doctus videbatur, nihil valuisse in suae sectae assertione iudicatus est.

6. 8. Qua ille confusione affectus, et sequenti tempore de Hipponiensi civitate profectus, ad eam amplius non remeavit: ac sic per memoratum Dei hominem omnium cordibus, vel qui aderant, vel qui absentes illa quae gesta sunt cognoverant, error ille ablatus, catholica est intimata ac retenta sincera religio.

Libri et tractatus Augustini contra fidei hostes ab ipsis etiam haereticis ingenti ardore excepti.

7. 1. Et docebat ac praedicabat ille privatim et publice, in domo et in ecclesia, salutis verbum cum omni fiducia (Act 4, 29) adversus Africanas haereses, maximeque contra Donatistas, Manichaeos et Paganos, libris confectis, et repentinis sermonibus, ineffabiliter admirantibus Christianis et collaudantibus, et hoc ipsum ubi poterant non tacentibus, sed diffamantibus.

7. 2. Atque Dei dono levare in Africa Ecclesia catholica exorsa est caput, quae multo tempore illis convalescentibus haereticis, praecipueque rebaptizante Donati parte maiore multitudine Afrorum, seducta et pressa et oppressa iacebat.

7. 3. Et hos eius libros atque tractatus mirabili Dei gratia procedentes ac profluentes, instructos rationis copia, atque auctoritate sanctarum Scripturarum, ipsi quoque haeretici concurrentes cum Catholicis ingenti ardore audiebant: et quisquis, ut voluit, et potuit, notarios adhibentes, ea quae dicebantur excepta describentes.

7. 4. Et inde iam per totum Africae corpus praeclara doctrina odorque suavissimus Christi diffusa et manifestata est, congaudente quoque id comperto Ecclesia Dei transmarina. Quoniam sicut dum patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra; ita cum glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra (1 Cor 12, 26).

Designatur episcopus, vivo Valerio, et a Megalio primate ordinatur.

8. 1. Ille vero beatus senex Valerius ceteris ex hoc amplius exsultans, et Deo gratias agens de concesso sibi speciali beneficio, metuere coepit, ut est humanus animus, ne ab alia Ecclesia sacerdote privata, ad episcopatum quaereretur, et sibi auferretur: nam et id provenisset, nisi et hoc idem episcopus cognito, ad locum secretum eum transire curasset, atque occultatum a quaerentibus minime inveniri fecisset.

8. 2. Unde amplius formidans idem venerabilis senex, et sciens se corpore et aetate infirmissimum, egit secretis litteris apud primatem episcoporum Carthagineensem, allegans imbecillitatem corporis sui aetatisque gravitatem, et obsecrans ut Hipponiensi Ecclesiae ordinaretur episcopus, quo suae cathedrae non tam succederet, sed consacerdos accederet Augustinus. Et quae optavit et rogavit satagens, rescripto impetravit.

8. 3. Et postea petito ad visitandum et adveniente ad Ecclesiam Hipponiensem tunc primate Numidiae Megalio Calamensi episcopo, et Valerius antistes episcopis qui forte tunc aderant, et clericis omnibus Hipponiensibus, et universae plebi inopinatam cunctis suam insinuat voluntatem: omnibusque audientibus gratulantibus, atque id fieri perficique ingenti desiderio clamantibus, episcopatum suscipere contra morem Ecclesiae suo vivente episcopo presbyter recusabat.

8. 4. Dumque illi fieri solere, ab omnibus suaderetur, atque id ignaro transmarinis et Africanis Ecclesiae exemplis provocaretur, compulsus atque coactus succubuit, et maioris loci ordinationem suscepit.

8. 5. Quod in se postea fieri non debuisse, ut vivo suo episcopo ordinaretur, et dixit, et scripsit (Epist. 213, n. 4), propter concilii universalis vetitum, quod iam ordinatus edidicit: nec quod sibi factum esse doluit, aliis fieri voluit.

8. 6. Unde etiam sategit, ut conciliis constitueretur episcoporum, ab ordinatoribus deberi ordinandis vel ordinatis omnium statuta sacerdotum in notitiam esse deferenda; atque ita factum est

Pugnat cum haereticis, primumque cum Donatistis.

9. 1. Et episcopus multo instantius ac ferventius, maiore auctoritate, non adhuc in una tantum regione, sed ubicumque rogatus venisset, verbum salutis (Act 13, 26) aeternae alacriter ac gnaviter pullulante atque crescente Domini Ecclesia (Act 6, 7) praedicabat, paratus semper poscentibus reddere rationem de fide et spe, quae in Deum est. Et eius dicta atque excepta, maxime Donatistae in eadem Hipponiensi vel vicina manentes civitate, ad suos episcopos deferebant.

9. 2. Quae cum audissent, et contra forte aliquid dicerent, aut a suis refellebantur, aut eadem responsa ad sanctum Augustinum deferebantur, eaque comperta, patienter ac leniter, et, ut scriptum est, cum timore et tremore salutem hominum operabatur (Phil 2, 12): ostendens, quam nihil illi refellere voluerint ac valuerint, quamque verum manifestumque sit quod Ecclesiae Dei fides tenet ac didicit. Et haec diebus ac noctibus ab eodem iugiter agebantur.

9. 3. Nam et epistolas privatas ad quosque eiusdem erroris episcopos eminentes scilicet et laicos dedit, ratione reddita admonens atque exhortans, ut vel ab illa se pravitate corrigerent, vel certe ad disputationem venirent.

9. 4. At illi causae diffidentia ne quidem umquam rescribere voluerunt: sed irati furiosa loquebantur, atque seductorem et deceptorem animarum Augustinum esse, et privatim et publice conclamabant; et ut lupum occidendum esse in defensionem gregis sui (Mt 7, 15), dicebant et tractabant; omniaque peccata a Deo indubitanter esse credendum posse dimitti iis qui hoc facere ac perficere potuissent, nec Deum timentes, nec hominibus erubescentes (Lc 18, 4). Et ut eorum causae diffidentia cunctis innotesceret elaboravit, et publicis gestis conventi, non sunt ausi conferre.

Circumcellionum furor.

10. 1. Habebant etiam iidem Donatistae per suas pene omnes Ecclesias inauditum hominum genus perversum ac violentum, velut sub professione continentium ambulantes, qui Circumcelliones dicebantur. Et erant in ingenti numero et turbis per omnes pene Africanas regiones constituti.

10. 2. Qui malis imbuti doctoribus, audacia superba et temeritate illicita, nec suis, nec alienis aliquando parcebant, contra ius fasque incautis intercedentes hominibus; et nisi obedissent, damnis gravissimis et caedibus afficiebantur, armati diversis telis, bacchantes per agros villasque, usque ad sanguinis effusionem accedere non metuentes.

10. 3. Sed dum verbum Dei sedulo praedicaretur, et cum his qui oderant pacem, pacis ratio haberetur, illi loquentes debellabant gratis (Ps 119, 7).

10. 4. Et cum adversus eorum dogma veritas innotesceret, qui volebant et poterant, sese inde vel eripiebant vel subducebant, et paci atque unitati Ecclesiae cum suis quibus poterant cohaerebant.

10. 5. Unde illi sui erroris congregationes minui videntes, atque augmentis Ecclesiae invidentes, accensi exardescebant ira gravissima, et intolerabiles persecutiones unitati Ecclesiae compacti faciebant; ipsisque sacerdotibus catholicis et ministris aggressiones diurnas atque nocturnas, direptionesque rerum omnium inferebant.

10. 6. Nam et multos Dei servos caedibus debilitaverunt. Aliquibus etiam calcem cum aceto in oculos miserunt, aliosque occiderunt. Unde etiam suis iidem Donatistae rebaptizatores in odium veniebant.

Profectus Ecclesiae per Augustinum. Monasteria per eius alumnos instituta.

11. 1. Proficiente porro doctrina divina, sub sancto et cum sancto Augustino in monasterio Deo servientes, Ecclesiae Hipponiensi clerici ordinari coeperunt.

11. 2. Ac deinde innotescente et clarescente de die in diem Ecclesiae catholicae praedicationis veritate, sanctorumque servorum Dei proposito, continentia, et paupertate profunda, ex monasterio quod per illum memorabilem virum et esse et crescere coeperat, magno desiderio poscere atque accipere episcopos et clericos pax Ecclesiae atque unitas et coepit primo, et postea consecuta est.

11. 3. Nam ferme decem, quos ipse novi, sanctos ac venerabiles viros continentes et doctos, beatissimus Augustinus diversis Ecclesiis, nonnullis quoque eminentioribus, rogatus dedit.

11. 4. Similiterque et ipsi ex illorum sanctorum proposito venientes, Domini Ecclesiis propagatis, et monasteria instituerunt; et studio crescente aedificationis verbi Dei, ceteris Ecclesiis promotos fratres ad suscipiendum sacerdotium praestiterunt.

11. 5. Unde per multos et in multis salubris fidei, spei, et caritatis Ecclesiae innotescente doctrina, non solum per omnes Africae partes, verum etiam in transmarinis, et per libros editos atque in graecum sermonem translatos, ab illo uno homine, et illum a multis, favente Deo, cuncta innotescere meruerunt.

11. 6. Atque hinc, ut scriptum est, peccator videns irascebatur, dentibus suis frendebat, et tabescebat (Ps 111, 10): servi autem tui, ut dictum est, cum his qui oderant pacem, erant pacifici; et cum loquerentur, debellabantur gratis ab eis (Ps 119, 7).

Augustinus paratas sibi insidias errore ductoris devitat. Multa auraria haereticis indicta.

12. 1. Aliquoties vero etiam vias armati iidem Circumcelliones famulo Dei Augustino obsederunt, dum forte iret rogatus ad visitandas, instruendas et exhortandas catholicas plebes; quod ipse frequentissime faciebat.

12. 2. Et aliquando contigit, ut illi succenturiati hactenus perderent captionem: evenit enim Dei quidem providentia, sed ducatoris hominis errore, ut per aliam viam cum suis comitibus, sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem postea cognovit errorem, manus impias evasisset. Et cum omnibus liberatori Deo gratias egisset, et omnino suo more illi nec laicis nec clericis pepercerunt, sicut publica contestantur gesta.

12. 3. Interea silendum non est, quod ad laudem Dei per illius tam egregii in Ecclesia viri studium domusque Dei zelum (Ps 68, 10) adversus praedictos rebaptizatores Donatistas gestum et perfectum est.

12. 4. Cum forte unus ex iis quos de suo monasterio et clero episcopos Ecclesiae propagaverat, ad suam curam pertinentem Calamensis Ecclesiae dioecesim visitaret, et quae didicerat pro pace Ecclesiae contra illam haeresim praedicaret, factum est ut medio itinere eorum insidias incurrisset, et pervasum cum omnibus illi comitantibus, sublatis illis animalibus et rebus, iniuriis et caede eum gravissima affecissent.

12. 5. De qua re, ne pacis Ecclesiae amplius impediretur profectus, defensor Ecclesiae inter leges non siluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem Donatistis in Calamensi civitate et regione episcopus fuit, praedicatus scilicet et multi temporis, et doctus ad mulctam teneri aurariam publicis legibus contra haereticos constitutam.

12. 6. Qui resultans legibus praesentatus cum apud Proconsulem se negaret haereticum, oborta est necessitas, ut illi recedente Ecclesiae defensore, a catholico episcopo resisteretur, et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaverat: quoniam si ab eodem dissimularetur, forte catholicus episcopus ab ignorantibus haereticus crederetur, illo se quod erat negante, atque ita ex hac desidia infirmis scandalum nasceretur (1 Cor 8, 9).

12. 7. Et memorabili Augustino antistite omnimodis instante, ad controversiam ambo illi Calamenses episcopi venerunt, et de ipsa diversa communione tertio conflictum secum egerunt, magna populorum christianorum multitudine causae exitum, et apud Carthaginem, et per totam Africam exspectante: atque ille Crispinus proconsulari et libellari sententia est pronuntiatus haereticus.

12. 8. Pro quo ille apud Cognitorem catholicus episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur; et ei est beneficium impetratum. Unde cum ingratus ad piissimum Principem provocasset, et ab Imperatore relationi debitum est responsum solutum, et consequenter praeceptum, nullo prorsus loco haereticos Donatistas esse debere, et eos ad vim legum omnium contra haereticos latarum ubique teneri debere.

12. 9. Ex quo et Iudex, et Officium, et idem Crispinus, quod minime fuerit exactus, praecepti sunt denas auri libras fisci iuribus inferre. Sed protinus opera data est per catholicos episcopos, praecipue per sanctae memoriae Augustinum, ut illa omnium condemnatio principis dimitteretur indulgentia: et Domino adiuvante perfectum est. Qua diligentia et sancto studio multum crevit Ecclesia.

Pax Ecclesiae per Augustinum.

13. 1. Et de his omnibus pro pace Ecclesiae gestis, Augustino Dominus et hic palmam dedit, et apud se iustitiae coronam servavit (1 Cor 9, 25): ac magis magisque, iuvante Christo, de die in diem augebatur et multiplicabatur pacis unitas, et Ecclesiae Dei fraternitas (Act 5, 14).

13. 2. Et id maxime factum est post collationem, quae ab universis episcopis catholicis apud Carthaginem cum eisdem Donatistarum episcopis postmodum facta est, id iubente gloriosissimo et religiosissimo imperatore Honorio; propter quod perficiendum etiam a suo latere tribunum et notarium Marcellinum ad Africam iudicem miserat.

13. 3. In qua controversia illi omnimodis confutati, atque de errore a Catholicis convicti, sententia Cognitoris notati sunt; et post eorum appellationem, piissimi Regis responso iniusti inter haereticos condemnati sunt.

13. 4. Ex qua ratione solito amplius eorum episcopi cum suis clericis et plebibus communicaverunt, et pacem tenentes catholicam, multas eorum persecutiones usque ad membrorum amputationem et internecionem pertulerunt.

13. 5. Et totum illud bonum, ut dixi, per sanctum illum hominem, consentientibus nostris episcopis et pariter satagentibus, et coeptum et perfectum est.

Emeritus episcopus Donatista superatus.

14. 1. Porro autem quoniam post illam, quae cum Donatistis facta est, collationem, non defuerunt qui dicerent, permissos non fuisse eosdem episcopos apud potestatem, quae causam audivit, dicere omnia pro suis partibus, quoniam catholicae communionis Cognitor suae favebat Ecclesiae:

14. 2. licet hoc deficientes et victi ad excusationem iactarent, quandoquidem et ante controversiam iidem haeretici catholicae communionis eumdem esse noverant, et dum ab eodem convenirentur publicis gestis, quod ad collationem occurrerent, et se facturos prosecuti sunt. Poterant utique suspectum eum habentes, recusare congressum.

14. 3. Tamen omnipotentis Dei praestitit auxilium, ut postea in Caesariensi Mauritaniae civitate constitutus venerabilis memoriae Augustinus, quo eum venire cum aliis eius coepiscopis Sedis apostolicae litterae compulerant, ob terminandas videlicet alias Ecclesiae necessitates:

14. 4. hac ergo occasione provenit, ut Emeritum eiusdem loci Donatistarum episcopum, quem suae sectae praecipuum in illa collatione habuerunt defensorem, videret, et cum eodem publice in ecclesia populo astante diversae communionis, ex hoc ipso disputaret, et provocaret gestis ecclesiasticis, ut quod forte, sicut dicebant, prosequi potuit in collatione, et permissus non erat, in praesenti sine alicuius potestatis prohibitione aut potentia securus dicere minime dubitaret, et in sua civitate suis omnibus praesentibus civibus fiducialiter propriam defendere communionem non denegasset.

14. 5. Ille neque hac hortatione, nec suorum parentum et civium instanti petitione id facere voluit, qui ei pollicebantur, se ad eius redituros communionem, etiam cum discrimine patrimoniorum salutisque suae temporalis, si modo catholicam superaret assertionem.

14. 6. At ille amplius dicere illis gestis nihil voluit, nec valuit, nisi tantum: "Iam illa gesta continent apud Carthaginem inter episcopos confecta, utrum vicerimus, an victi fuerimus".

14. 7. Et alio loco, dum a notario, ut responderet, admoneretur, ait: "Fac"; et cum reticeret, facta eius cunctis manifestata diffidentia, Ecclesiae Dei augmenta ac firmamenta provenerunt. Quisquis ergo diligentiam et operam beatissimae memoriae Augustini pro Ecclesiae Dei statu cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat gesta: et inveniet quae vel qualia protulerit, quibus illum doctum, eloquentem, et praedicatum hominem provocarit, hortatusque fuerit ut pro suae defensione partis quod vellet ediceret; illumque victum cognoscet.

Digressione concionantis conversus negotiator, nomine Firmus.

15. 1. Scio item non solus ipse, verum etiam alii fratres et conservi, qui nobiscum tunc intra Hipponiensem Ecclesiam cum eodem sancto viro vivebant, nobis pariter ad mensam constitutis eum dixisse:

15. 2. "Advertistis hodie in ecclesia meum sermonem, eiusque initium et finem contra meam consuetudinem processisse, quoniam non eam rem terminatam explicuerim quam pro posueram, sed pendentem reliquerim".

15. 3. Cui respondimus: "Ita nos in tempore miratos fuisse scimus et recognoscimus". At ille: "Credo, ait, forte aliquem errantem in populo Dominus per nostram oblivionem et errorem doceri et curari voluerit, in cuius manu sunt et nos et sermones nostri (Sap 7, 16).

15. 4. Nam cum propositae quaestionis latebras pertractarem, in aliud sermonis excursu perrexi, atque ita non conclusa vel explicata quaestione, disputationem terminavi, magis adversum Manichaeorum errorem, unde nihil dicere decreveram, disputans, quam de iis quae asserere proposueram".

15. 5. Et post haec, nisi fallor, ecce alia die vel post biduum venit quidam Firmus nomine, negotiator, et intra monasterium sedente sancto Augustino, nobis coram, ad pedes genibus provolutus sese iactavit, lacrymas fundens, et rogans ut pro suis delictis sacerdos cum sanctis Dominum precaretur (Eccle 39, 7), confitens quod Manichaeorum sectam secutus fuisset, et in ea quam plurimis annis vixisset, et propterea pecuniam multam ipsis Manichaeis, vel eis quos dicunt electos, incassum erogasset: ac se in ecclesia, Dei misericordia, fuisse eius tractatibus nuper correctum atque catholicum factum.

15. 6. Quod et ipse venerabilis Augustinus, et nos qui tunc aderamus, ab eodem diligenter inquirentes, ex qua re potissimum illo tractatu sibi fuerit satisfactum, et referente nobisque omnibus sermonis seriem recognoscentibus, profundum consilium Dei pro salute animarum admirantes et stupentes, glorificavimus sanctum eius nomen, et benediximus (Ps 85, 9); qui cum voluerit, et unde voluerit, et quomodo voluerit, et per scientes et per nescientes salutem operatur animarum.

15. 7. Et ex eo ille homo proposito servorum Dei adhaerens, negotiatoris dimisit actionem, et proficiens in Ecclesiae membris, in alia regione ad presbyterii quoque Dei voluntate petitus et coactus accessit officium, tenens atque custodiens propositi sanctitatem: et forte adhuc usque in rebus humanis vivit trans mare constitutus.

Manichaeorum exsecrandae turpitudines detectae. Felix Manichaeus conversus.

16. 1. Apud Carthaginem quoque, dum per quemdam domus regiae procuratorem, nomine Ursum, fidei catholicae hominem, ad quosdam Manichaeorum, quos electos vel electas dicunt, praesentes perveniretur, atque ad ecclesiam ab eodem deducerentur et perducerentur, ab episcopis ad tabulas auditi sunt.

16. 2. Inter quos etiam sanctae memoriae Augustinus fuit, qui prae ceteris illam exsecrabilem sectam noverat, et eorum prodens eiusmodi damnabiles blasphemias ex locis librorum, quos illi accipiunt Manichaei, usque ad confessionem earumdem blasphemiarum eos perduxit: et quae inter se illi suo more malo indigna et turpia facere consueverant, feminarum illarum velut electarum proditione, illis ecclesiasticis gestis declaratum est.

16. 3. Atque ita pastorum diligentia, dominico gregi et augmentum accessit, et adversus fures atque latrones (Io 10, 1. 8) defensio competens procurata est.

16. 4. Cum quodam etiam Felice, de numero eorum quos electos dicunt Manichaei, publice in Hipponiensi ecclesia notariis excipientibus disputavit populo astante: et post secundam vel tertiam collationem ille Manichaeus frustrata vanitate et errore ipsius sectae, ad nostram conversus est fidem atque Ecclesiam, sicut eadem relecta docere poterit scriptura.

Pascentius comes Arianus in collatione revincitur. Collatio cum Maximino episcopo Ariano.

17. 1. Praeterea cum quodam etiam Pascentio comite domus regiae Ariano, qui per auctoritatem suae personae fisci vehementissimus exactor, fidem catholicam atrociter ac iugiter oppugnabat, et quam plurimos sacerdotes Dei simpliciori fide viventes, dicacitate et potestate exagitabat, et perturbabat, interpositis honoratis et nobilibus viris, apud Carthaginem ab illo provocatus, coram contulit.

17. 2. Sed idem haereticus tabulas atque stilum, quod magister noster et ante congressum et in congressu instantissime fieri volebat, ne adessent omni modo recusabat. Et dum id pernegasset, dicens quod metu legum publicarum periclitari tabulis scriptis nollet; atque interpositis id placere Augustinus episcopus cum suis qui aderant consacerdotibus videret, ut absque ulla scriptura privatim disputarent, collationem suscepit: praedicens, ut postmodum contigit, quod post solutum conventum esse cuiquam posset liberum forte dicere, nullo scripturae documento, se dixisse quod forte non dixerit, vel non dixisse quod dixerit.

17. 3. Et miscuit cum eodem sermonem, atque asseruit quid crederet, et ab illo quid teneret audivit, et vera ratione atque auctoritate Scripturarum probata docuit, et ostendit nostrae fidei firmamenta: illius autem asserta nulla veritate, nulla Scripturarum sanctarum auctoritate suffulta docuit, et frustravit.

17. 4. Et ut a se invicem partes digressae sunt, ille magis magisque iratus et furens, mendacia multa pro fide sua falsa iactabat, victum esse a se ipso proclamans, multorum ore laudatum Augustinum.

17. 5. Quae cum minime laterent, coactus est ad ipsum scribere Pascentium, propter illius metum omissis nominibus conferentium; et in eis litteris quidquid inter partes dictum vel gestum fuerat, fideliter intimavit: ad ea, si negarentur, probanda magnam testium habens copiam, clarissimos scilicet atque honorabiles, qui tunc aderant, viros.

17. 6. Atque ille ad duo sibi directa scripta, unum vix reddidit rescriptum, in quo magis iniuriam facere, quam suae sectae rationem valuit declarare. Quod volentibus et valentibus legere comprobatur.

17. 7. Cum ipsorum quoque Arianorum episcopo quodam Maximino cum Gothis ad Africam veniente, apud Hipponem quam plurimis volentibus et petentibus, et praeclaris interpositis viris contulit: et quid singulae asseruerint partes, scriptum est.

17. 8. Quae si studiosi diligenter legere curaverint, procul dubio indagabunt, vel quid callida et irrationabilis haeresis ad seducendum et decipiendum profiteatur, vel quid Ecclesia catholica de divina teneat et praedicet Trinitate.

17. 9. Sed quoniam ille haereticus de Hippone rediens ad Carthaginem, de sua multa in collatione loquacitate victorem se de ipsa collatione recessisse iactavit, et mentitus est; quae utique non facile a divinae legis ignaris examinari et diiudicari possent: a venerabili Augustino sequentis temporis stilo, et illius totius collationis de singulis obiectis et responsis facta est recapitulatio, et quam nihil ille obiectis referre potuerit, nihilominus demonstratum est, additis supplementis, quae in tempore collationis angusto cuncta inferri et scribi minime potuerunt. Id enim egerat nequitia hominis, ut sua novissima prosecutione multo longissima, totum quod remanserat diei spatium occuparet.

Pelagianistae novi haeretici, expugnati et condemnati. Ecclesiae catholicae quantum profuerint labores Augustini. Haeretici et Pagani deficiunt. Augustini operum quam ingens copia.

18. 1. Adversus Pelagianistas quoque novos nostrorum temporum haereticos et disputatores callidos, arte magis subtili et noxia scribentes, et ubicumque poterant publice et per domos (Act 20, 20) loquentes, per annos ferme decem laboravit, librorum multa condens et edens, et in ecclesia populis ex eodem errore frequentissime disputans.

18. 2. Et quoniam iidem perversi Sedi apostolicae per suam ambitionem eamdem perfidiam persuadere conabantur, instantissime etiam conciliis Africanis sanctorum episcoporum gestum est, ut sancto papae Urbis, et prius venerabili Innocentio, et postea sancto Zosimo eius successori persuaderetur, quam illa secta a fide catholica et abominanda et damnanda fuisset.

18. 3. At illi tantae sedis antistites, suis diversis temporibus eosdem notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris et ad Africanas et ad occidentis et orientis partis Ecclesias, eos anathemandos et devitandos ab omnibus Catholicis censuerunt.

18. 4. Et tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum iudicium, etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos, inter haereticos haberi debere constituit.

18. 5. Unde nonnulli ex eis ad sanctae matris Ecclesiae gremium, unde resilierant, redierunt, et adhuc alii redeunt, innotescente et praevalescente adversus illum detestabilem errorem rectae fidei veritate.

18. 6. Et erat ille memorabilis vir, praecipuum dominici corporis membrum, circa universalis Ecclesiae utilitatem sollicitus semper ac pervigil.

18. 7. Et illi divinitus donatum est, ut de suorum laborum fructu, etiam in hac vita gaudere provenisset, prius quidem in Hipponiensis Ecclesiae regione, cui maxime praesidebat, unitate ac pace perfecta; deinde in aliis Africae partibus, sive per se ipsum, sive per alios, et quos ipse dederat sacerdotes, pullulasse, et multiplicatam fuisse Domini Ecclesiam pervidens, illosque Manichaeos, Donatistas, Pelagianistas, et Paganos ex magna parte defecisse, et Ecclesiae Dei sociatos esse congaudens.

18. 8. Provectibus quoque et studiis favens erat et exsultans bonorum omnium; indisciplinationes pie ac sancte tolerans fratrum, ingemiscensque de iniquitatibus malorum, sive eorum qui intra Ecclesiam, sive eorum qui extra Ecclesiam sunt constituti, dominicis, ut dixi, lucris semper gaudens, et damnis moerens.

18. 9. Tanta autem ab eodem dictata et edita sunt, tantaque in Ecclesia disputata, excepta atque emendata, vel adversus diversos haereticos, vel ex canonicis Libris exposita ad aedificationem sanctorum Ecclesiae filiorum, ut ea omnia vix quisquam studiosorum perlegere et nosse sufficiat.

18. 10. Verumtamen ne veritatis verbi (2 Cor 6, 7) avidissimos in aliquo fraudare videamur, statui, Deo praestante, in huius opusculi fine etiam eorumdem librorum, tractatuum, et epistolarum indiculum adiungere: quo lecto qui magis Dei veritatem quam temporales amant divitias, sibi quisque quod voluerit ad legendum et cognoscendum eligat, et id ad describendum, vel de bibliotheca Hipponiensis Ecclesiae petat, ubi emendatiora exemplaria forte poterunt inveniri, vel unde voluerit inquirat, et inventa describat et habeat, et petenti ad describendum, sine invidia etiam ipse tribuat.



(cc. 19-27)

In causis audiendis quomodo se gesserit Augustinus. Partes, facta opportunitate, docet quae ad aeternam vitam spectant. Merces operae iudiciariae.

19. 1. Secundum Apostoli quoque sententiam, dicentis: Audet quisquam vestrum adversus alterum negotium habens iudicari ab iniquis, et non apud sanctos? An nescitis quia sancti mundum iudicabunt? Et si in vobis iudicatur mundus, indigni subt iudiciorum minimorum? Nescitis quia angelos iudicabimus, nedum saecularia? Saecularia igitur iudicia si habueritis inter vos, eos qui contemptibiles sunt in Ecclesia, hos collocate ad iudicandum. Ad reverentiam vobis loquor: sic non est inter vos quisquam sapiens, qui possit inter fratrem suum diiudicare? Sed frater cum fratre diiudicatur, et hoc apud infideles (1 Cor 6, 1-6).

19. 2. Interpellatus ergo a Christianis, vel a cuiusque sectae hominibus, causas audiebat diligenter ac pie cuiusdam sententiam ante oculos habens, dicentis se malle inter incognitos, quam inter amicos causas audire: eo quod de incognitis, pro quo arbitra aequitate iudicaretur, amicum posset acquirere; de amicis vero unum esset, contra quem sententia proferretur, perditurus.

19. 3. Et eas aliquando usque ad horam refectionis, aliquando autem tota die ieiunans, semper tamen noscebat et dirimebat: intendens in eis christianorum momenta animorum, quantum quisque vel in fide bonisque moribus proficeret, vel ab iis deficeret.

19. 4. Atque compertis rerum opportunitatibus, divinae legis veritatem partes docebat, eamque illis inculcabat, et eas quo adipiscerentur vitam aeternam (Mc 10, 17) edocebat et admonebat: nihil aliud quaerens ab iis quibus ad hoc vacabat, nisi tantum obedientiam et devotionem christianam, quae et Deo debetur et hominibus: peccantes coram omnibus arguens, ut ceteri timorem haberent (1 Tim 5, 20).

19. 5. Et faciebat hoc tamquam speculator a Domino constitutus domui Israel (Ez 33, 7), praedicans verbum atque instans opportune, importune, arguens, hortans, increpans, in omni longanimitate et doctrina (2 Tim 4, 2); praecipueque operam dabat instruere eos qui essent idonei et alios docere (2 Tim 2, 2).

19. 6. Rogatus quoque a nonnullis in eorum temporalibus causis, epistolas ad diversos dabat. Sed hanc suam a melioribus rebus occupationem tamquam angariam deputabat, suavem semper habens de iis quae Dei sunt vel allocutionem vel collocutionem fraternae ac domesticae familiaritatis.

Pro reis quomodo intercesserit.

20. 1. Novimus quoque eum a suis carissimis litterarum intercessum apud saeculi potestates postulatum non dedisse, dicentem cuiusdam sapientis servandam esse sententiam, de quo scriptum esset, quod multa suae famae contemplatione amicis non praestitisset: et illud nihilominus suum addens, quoniam plerumque potestas quae petitur, premit.

20. 2. Cum vero intercedendum esse rogatus videbat, tam id honeste ac temperate agebat, ut non solum onerosus ac molestus non videretur, verum etiam mirabilis existeret. Nam dum exorta necessitate suo more apud quemdam Africae vicarium, Macedonium nomine, pro supplici litteris interveniret, atque ille paruisset, hoc modo rescriptum misit:

20. 3. "Miro modo afficior sapientia tua, et in illis quae edidisti, et in iis quae interveniens pro sollicitis mittere non gravaris.

20. 4. Nam et illa tantum habent acuminis, scientiae, sanctitatis, ut nihil supra sit; et haec tantum verecundiae, ut nisi faciam quod mandas, culpam penes me remanere, non in negotio esse, diiudicem, domine merito venerabilis, et suscipiende pater.

20. 5. Non enim instas (quod plerique homines istius loci faciunt), ut quodcumque sollicitus voluerit, extorqueas; sed quod tibi a iudice tot curis obstricto petibile visum fuerit, admones subserviente verecundia, quae maxima difficilium inter bonos efficacia est. Proinde statim commendatis effectum desiderii tribui: nam sperandi viam ante patefeceram" (Maced., in Epist. inter Augustinianas, 152, 3).

Conciliis quo animo interesse soleret. In ordinandis sacerdotibus maior consensus et Ecclesiae consuetudo inquirenda.

21. 1. Sanctorum concilia sacerdotum per diversas provincias celebrata, cum potuit, frequentavit; non in eis quae sua sunt, sed quae Iesu Christi quaerens (Phil 2, 21); ut vel fides sanctae Ecclesiae catholicae inviolata maneret, vel nonnulli sacerdotes et clerici, sive per fas sive per nefas excommunicati, vel absolverentur vel abiicerentur.

21. 2. In ordinandis vero sacerdotibus et clericis consensum maiorem Christianorum, et consuetudinem Ecclesiae sequendam arbitrabatur.

In vestitu et victu qualis fuerit Augustinus.

22. 1. Vestes eius et calceamenta vel lectualia ex moderato et competenti habitu erant, nec nitida nimium, nec abiecta plurimum: quia his plerumque vel iactare se insolenter homines solent, vel abiicere; ex utroque non quae Iesu Christi, sed quae sua sunt iidem quaerentes (Phil 2, 21): at iste, ut dixi, medium tenebat, neque in dexteram, neque in sinistram declinans (Num 20, 17; Deut 2, 27).

22. 2. Mensa usus est frugali et parca, quae quidem inter olera et legumina, etiam carnes aliquando propter hospites, vel quosque infirmiores, semper autem vinum habebat. Quia noverat, et docebat, ut Apostolus dicit, quod omnis creatura Dei bona sit, et nihil abiiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur; sanctificatur enim per verbum Dei et orationem (1 Tim 4, 4-5).

22. 3. Et, ut idem Augustinus sanctus in suis Confessionum libris posuit, dicens: "Non ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. Scio Noe omne genus carnis quod cibo esset usui, manducare permissum (Gen 9, 2 s.); Eliam cibo carnis refectum (3 Reg 17, 6); Ioannem mirabili abstinentia praeditum, animalibus, hoc est locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum (Mt 3, 4). Scio et Esau lenticulae concupiscentia deceptum (Gen 25, 29 ss.); et David propter aquae desiderium a se ipso reprehensum (2 Reg 23, 15 s.); et Regem nostrum, non de carne, sed de pane tentatum (Lc 4, 3). Ideoque et populus in eremo, non quia carnes desideravit, sed quia escae desiderio adversus Dominum murmuravit, meruit improbari (Num 11, 4 ss.)" (Confessionum 10, 31, 46).

22. 4. De vino autem sumendo Apostoli exstat sententia ad Timotheum scribentis, ac dicentis: Noli usque adhuc aquam bibere, sed vino modico utere propter stomachum et frequentes tuas infirmitates (1 Tim 5, 23).

22. 5. Cochlearibus tantum argenteis utens, cetera vasa quibus mensae inferebantur cibi, vel testea, vel lignea, vel marmorea fuerunt: non tamen necessitatis inopia, sed proposito voluntatis.

22. 6. Sed et hospitalitatem semper exhibuit. Et in ipsa mensa magis lectionem vel disputationem, quam epulationem potationemque diligebat. Et contra pestilentiam humanae consuetudinis in ea scriptum ita habebat:

Quisquis amat dictis absentum rodere vitam,

Hanc mensam indignam noverit esse suam.

Et ideo omnem convivam a superfluis et noxiis fabulis sese abstinere debere admonebat.

22. 7. Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos illius scripturae oblitos, et contra eam loquentes, tam aspere aliquando reprehendit, commotus ut diceret, aut delendos esse illos de mensa versus, aut se de media refectione ad suum cubiculum surrecturum. Quod ego et alii, qui illi mensae interfuimus, experti sumus.

In usu redituum ecclesiasticorum qualis.

23. 1. Compauperum vero semper memor erat, eisque inde erogabat, unde et sibi suisque omnibus secum habitantibus; hoc est, vel ex reditibus possessionum Ecclesiae, vel etiam ex oblationibus fidelium.

23. 2. Et dum forte (ut assolet) de possessionibus ipsis invidia clericis fieret, alloquebatur plebem Dei, malle se ex collationibus magis plebis Dei vivere, quam illarum possessionum curam vel gubernationem pati; et paratum se esse illis cedere, ut eo modo omnes Dei servi et ministri viverent, quo in Vetere Testamento leguntur (Deut 18, 1 ss.), altari deservientes de eodem compartiri. Sed numquam id laici suscipere voluerunt.

In re domestica qualis. Donata et legata Ecclesiae quaenam suscipiebat aut recusabat. A rerum temporalium curis liberum semper animum habere volebat.

24. 1. Domus Ecclesiae curam omnemque substantiam ad vices valentioribus clericis delegabat et credebat. Numquam clavem, numquam annulum in manu habens: sed ab eisdem domus praepositis cuncta et accepta et erogata notabantur: quae anno completo eidem recitabantur, quo sciretur quantum acceptum, quantumque dispensatum fuisset, vel quid dispensandum remansisset; et in multis titulis magis illius praepositi domus fidem sequens, quam probatum manifestatumque cognoscens.

24. 2. Domum, agrum, seu villam numquam emere voluit. Verum si forte Ecclesiae a quoquam sponte tale aliquid vel donaretur, vel titulo legati dimitteretur, non respuebat, sed suscipi iubebat.

24. 3. Nam et aliquas eum haereditates recusasse novimus, non quia pauperibus inutiles esse possent, sed quoniam iustum et aequum esse videbat, ut a mortuorum vel filiis vel parentibus vel affinibus magis possiderentur, quibus ea deficientes dimittere noluerunt.

24. 4. Quidam etiam ex honoratis Hipponiensium apud Carthaginem vivens Ecclesiae Hipponiensi possessionem donare voluit, et confectas tabulas, sibi usu fructu retento, ultro eidem sanctae memoriae Augustino misit: cuius ille oblationem libenter accepit, congratulans ei quod aeternae suae memor esset salutis.

24. 5. Verum post aliquot annos nobis forte cum eodem cominus constitutis, ecce ille donator litteras per suum filium mittens, rogavit ut illae donationum tabulae suo redderentur filio; pauperibus vero erogandos direxit solidos centum.

24. 6. Quo ille sanctus cognito, ingemuit, hominem vel finxisse donationem, vel eum de bono opere poenituisse, et quanta potuit Deo suggerente cordi eius cum dolore animi ex eadem refragatione dixit, in illius scilicet increpationem et correctionem.

24. 7. Et tabulas quas ille sponte miserat, nec desideratas, nec exactas, confestim reddidit, pecuniamque illam respuit; atque rescriptis eumdem, sicut oportuit, et arguit et corripuit, admonens ut de sua simulatione vel iniquitate poenitentiae humilitate Deo satisfaceret, ne cum tam gravi delicto de saeculo exiret.

24. 8. Frequentius quoque dicebat, magis securius et tutius Ecclesiam legata a defunctis dimissa debere suscipere, quam haereditates forte sollicitas et damnosas; ipsaque legata magis offerenda esse, quam exigenda.

24. 9. Commendata vero quaeque ipse non suscipiebat, sed volentes suscipere clericos non prohibebat.

24. 10. In iis quoque quae Ecclesia habebat et possidebat, intentus amore vel implicatus non erat: sed maioribus magis et spiritalibus suspensus et inhaerens rebus, aliquando se ipsum ad illa temporalia ab aeternorum cogitatione (2 Cor 4, 18) relaxabat et deponebat.

24. 11. Quibus ille dispositis et ordinatis, tamquam a rebus mordacibus ac molestis, animi recursum ad interiora mentis et superiora faciebat; quo vel de inveniendis divinis rebus cogitaret, vel de iam inventis aliquid dictaret, aut certe ex iam dictatis atque transcriptis aliquid emendaret. Et id agebat in die laborans, et in nocte lucubrans.

24. 12. Et erat tamquam illa religiosissima Maria typum gestans supernae Ecclesiae, de qua scriptum est, quod sederet ad pedes Domini atque intenta eius verbum audiret: de qua soror conquesta, quod ab eadem circa multum ministerium occupata non adiuvaretur, audivit: Martha, Martha, meliorem partem elegit Maria, quae non auferetur ab ea (Lc 10, 38-41).

24. 13. Nam fabricarum novarum numquam studium habuit, devitans in eis implicationem sui animi, quem semper liberum habere volebat ab omni molestia temporali: non tamen illa volentes et aedificantes prohibebat, nisi tantum immoderatos.

24. 14. Interea dum Ecclesiae pecunia deficeret, hoc ipsum populo christiano denuntiabat, non se habere quod indigentibus erogaret.

24. 15. Nam et de vasis dominicis, propter captivos et quam plurimos indigentes, frangi et conflari iubebat, et indigentibus dispensari.

24. 16. Quod non commemorassem, nisi contra carnalem sensum quorumdam fieri perviderem. Et hoc ipsum etiam venerabilis memoriae Ambrosius in talibus necessitatibus indubitanter esse faciendum, et dixit, et scripsit (Ambr. De offic.. 28, 136 ss.).

24. 17. Sed et de neglecto a fidelibus gazophylacio et secretario, unde altari necessaria inferrentur, aliquando in ecclesia loquens admonebat: quod etiam beatissimum Ambrosium se praesente in ecclesia tractavisse, nobis aliquando retulerat.

Disciplina domestica. Poena iurantis.

25. 1. Cum ipso semper clerici, una etiam domo ac mensa sumptibusque communibus alebantur et vestiebantur.

25. 2. Et ne quisquam facili iuratione etiam ad periurium decidisset, et in ecclesia populo praedicabat, et suos instituerat, ne quis iuraret, ne ad mensam quidem. Quod si prolapsus fecisset, unam de statutis perdebat potionem: numerus enim erat suis secum commorantibus et convivantibus poculorum praefixus.

25. 3.. Indisciplinationes quoque et transgressiones suorum a regula recta et honesta et arguebat, et tolerabat quantum decebat et oportebat: in talibus praecipue docens, ne cuiusquam cor declinaretur in verba maligna ad excusandas excusationes in peccatis (Ps 140, 4).

25. 4.. Et ut dum quisque offerret munus suum ad altare, et illic recordatus fuerit quod frater suus haberet aliquid adversus illum, relinquendum esse munus ad altare, atque eundum quo fratri reconcilietur, et tunc veniendum, et munus ad altare offerendum (Mt 5, 23-24). Si vero ipse adversus fratrem suum aliquid haberet, corripere eum debere in parte; et si eum audisset, lucratus esset suum fratrem: sin minus, adhibendum esse unum aut duos: quod si et ipsos contemneret, Ecclesiam adhibendam: sin vero et huic non obediret, esset illi ut ethnicus et publicanus.

25. 5. Et illud addens, ut fratri peccanti et veniam petenti, non septies, sed septuagies septies delictum relaxetur (Mt 18, 15-17, 21, 22), sicut quisque a Domino quotidie sibi postulat relaxari (Mt 6, 12)

De convictu feminarum.

26. 1. Feminarum intra domum eius nulla umquam conversata est, nulla mansit, ne quidem germana soror, quae vidua Deo serviens multo tempore usque in diem obitus sui praeposita ancillarum Dei vixit. Sed nec fratris sui filiae, quae pariter Deo serviebant: quas personas sanctorum episcoporum concilia in exceptis posuerunt.

26. 2. Dicebat vero, quia etsi de sorore et neptibus secum commorantibus nulla nasci posset mala suspicio; tamen quoniam illae personae sine aliis necessariis secumque manentibus feminis esse non possent, et quod ad eas aliae etiam a foris intrarent, de his posse offendiculum aut scandalum infirmioribus (1 Cor 8, 9) nasci; et illos qui cum episcopo vel quolibet clerico forte manerent, ex illis omnibus feminarum personis posse una commorantibus aut adventantibus, aut tentationibus humanis perire, aut certe malis hominum suspicionibus pessime diffamari.

26. 3. Ob hoc ergo dicebat, numquam debere feminas cum servis Dei, etiam castissimis, una manere domo, ne, ut dictum est, aliquod scandalum aut offendiculum tali exemplo poneretur infirmioribus: et si forte ab aliquibus feminis ut videretur vel salutaretur, rogabatur; numquam sine clericis testibus ad eum intrabant, vel solus cum solis umquam est locutus, nisi secretorum aliquid interesset.

Officium erga destitutos et aegrotantes. Ambrosii in extremis praeclarum dictum. Altera episcopi morti propinquantis eximia sententia contra vitae hic prolixioris cupiditatem.

27. 1. In visitationibus vero modum tenebat ab apostolo definitum, ut nonnisi pupillos et viduas in tribulationibus constitutas visitaret (Iac 1, 27).

27. 2. Et si forte ab aegrotantibus ob hoc peteretur, ut pro eis in praesenti Dominum rogaret, eisque manus imponeret; sine mora pergebat.

27. 3. Feminarum autem monasteria nonnisi urgentibus necessitatibus visitabat..

27. 4. Servandum quoque in vita et moribus hominis Dei referebat, quod in instituto sanctae memoriae Ambrosii compererat, ut uxorem cuiquam numquam posceret, neque militare volentem ad hoc commendaret, neque in sua patria petitus iret ad convivium.

27. 5. De singulis rebus praestans causas, scilicet ne dum inter se coniugati iurgarent, ei maledicerent per quem coniuncti essent: sed plane ad hoc sibi iam consentientibus petitum interesse debere sacerdotem, ut vel eorum iam pacta vel placita firmarentur, vel benedicerentur. Et ne militiae commendatus ac male agens, eius culpa suffragatori tribueretur. Et ne per frequentiam in patriae conviviis institutus temperantiae amitteretur modus.



(cc. XXVII, 6 - XXXI)

De se humiliter sentiens, de bono Domino magis confidit.

27. 6. Indicaverat quoque nobis se praedicti beatae memoriae viri in ultimo vitae constituti audisse sapientissimum et piissimum responsum, et multum laudabat ac praedicabat.

27. 7. Nam cum ille venerabilis ultima iaceret aegritudine, et a fidelibus honoratis lecto eius astantibus, et videntibus eum de saeculo ad Deum migraturum, et ob hoc moerentibus tanti ac talis antistitis Ecclesiam posse privari verbi et sacramenti Dei dispensatione, et rogaretur cum lacrymis, ut sibi a Domino vitae posceret commeatum, eum illis dixisse: "Non sic vixi, ut me pudeat inter vos vivere; sed nec mori timeo, quia bonum Dominum habemus".

27. 8. Et in his noster Augustinus senex elimata ac librata admirabatur et laudabat verba. Ideo enim eum dixisse intellegendum esse: "Nec mori timeo, quia bonum Dominum habemus"; ne crederetur praefidens de suis purgatissimis moribus praemisisse: "Non sic vixi, ut me pudeat inter vos vivere". Hoc enim dixerat ad illud quod homines de homine nosse poterant. Nam ad examen aequitatis divinae, de bono se Domino magis confidere: cui etiam in oratione quotidiana dominica dicebat: Dimitte nobis debita nostra (Mt 6, 12).

27. 9. Cuiusdam quoque coepiscopi, et familiarissimi sui amici, in extremis vitae de talibus frequentissime referebat dictum: ad quem cum visitandum iam morti propinquantem ventitasset, et ille manus gestu se de saeculo exiturum significaret, atque a se illi esset responsum, adhuc eum Ecclesiae necessarium vivere posse; illum, ne putaretur huius vitae teneri cupiditate, respondisse: "Si numquam, bene; si aliquando, quare non modo?".

27. 10. Et talem sententiam mirabatur et laudabat hominem protulisse, Deum quidem timentem, verumtamen in villa natum et nutritum, sed non multa lectionis eruditum scientia.

27. 11. Contra illum scilicet sensum aegrotantis episcopi, de quo sanctus in epistola sua quam de mortalitate scripsit martyr Cyprianus, ita rettulit, dicens: "Cum quidam de collegis et consacerdotibus nostris infirmitate defessus, et de appropinquante morte sollicitus, commeatum sibi precaretur, astitit deprecanti et iam pene morienti iuvenis honore et maiestate venerabilis, statu celsus, et clarus aspectu, et quem adsistentem sibi vix posset humanus aspectus oculis carnalibus intueri, nisi quod talem videre iam poterat de saeculo recessurus: atque ille non sine quadam animi et vocis indignatione infremuit, et dixit: Pati timetis, exire non vultis; quid faciam vobis?".

Quae proxime ante mortem ab Augustino edita. Retractationum libri. Barbarorum irruptio. Hipponis obsidio.

28. 1. Ante proximum vero diem obitus sui a se dictatos et editos recensuit libros, sive eos quos primo tempore conversionis suae adhuc laicus, sive quos presbyter, sive quos episcopus dictaverat: et quaecumque in his recognovit aliter quam sese habet ecclesiastica regula a se fuisse dictata et scripta, cum adhuc ecclesiasticum usum minus sciret, minusque sapuisset, a semetipso et reprehensa et correcta sunt. Unde etiam duo conscripsit volumina, quorum est titulus: "De recensione librorum".

28. 2. Praereptos etiam sibi quosdam libros ante diligentiorem emendationem a nonnullis fratribus conquerebatur, licet eos postmodum emendasset. Imperfecta etiam quaedam suorum librorum praeventus morte dereliquit.

28. 3.. Quique prodesse omnibus volens, et valentibus multa librorum legere, et non valentibus, ex utroque divino Testamento, Vetere et Novo, praemissa praefatione praecepta divina seu vetita ad vitae regulam pertinentia excerpsit, atque ex his unum codicem fecit; ut qui vellet legeret, atque in eo vel quam obediens Deo inobediensque esset, agnosceret: et hoc opus voluit Speculum appellari.

28. 4. Verum brevi consequenti tempore divina voluntate et potestate provenit, ut manus ingens diversis telis armata et bellis exercitata, immanium hostium Vandalorum et Alanorum commixtam secum habens Gothorum gentem, aliarumque diversarum personas, ex Hispaniae partibus transmarinis, navibus Africae influxisset et irruisset;

28. 5. universaque per loca Mauritaniarum etiam ad alias nostras transiens provincias et regiones, omni saeviens crudelitate et atrocitate, cuncta quae potuit, exspoliatione, caedibus, diversisque tormentis, incendiis, aliisque innumerabilibus et infandis malis depopulata est; nulli sexui, nulli parcens aetati, nec ipsis Dei sacerdotibus vel ministris, nec ipsis ecclesiarum ornamentis seu instrumentis vel aedificiis.

28. 6.. Et hanc ferocissimam hostium grassationem et vastationem, ille Dei homo, et factam fuisse et fieri, non ut ceteri hominum sentiebat et cogitabat: sed altius et profundius ea considerans, et in his animarum praecipue vel pericula vel mortes praevidens, solito amplius - quoniam, ut scriptum est: Qui apponit scientiam, apponit dolorem (Eccle 1, 18); et: Cor intellegens, tinea ossibus (Prov 14, 30) - fuerunt ei lacrymae panes die ac nocte (Ps 41, 4), amarissimamque et lugubrem prae ceteris suae senectutis iam pene extremam ducebat ac tolerabat vitam.

28. 7. Videbat enim ille homo Dei civitates excidio perditas, pariterque cum aedificiis villarum habitatores, alios hostili nece exstinctos, alios effugatos atque dispersos; Ecclesias sacerdotibus ac ministris destitutas, virginesque sacras et quosque continentes ubique dissipatos; et in his alios tormentis defecisse, alios gladio interemptos esse, alios in captivitate, perdita animi et corporis integritate ac fidei, malo more et duro hostibus deservire;

28. 8. hymnos Dei et laudes de ecclesiis deperisse, aedificia ecclesiarum quam plurimis locis ignibus concremata, solemnia quae Deo debentur de propriis locis desisse sacrificia (Ioel 1, 9), sacramenta divina vel non quaeri, vel quaerenti qui tradat non facile reperiri;

28. 9. in ipsis montium silvis, cavernis petrarum et speluncis (Hebr 11, 38) confugientes, vel ad quasque munitiones, alios fuisse expugnatos et interfectos, alios ita necessariis sustentaculis evolutos atque privatos, ut fame contabescerent; ipsosque Ecclesiarum praepositos et clericos, qui forte Dei beneficio vel eos non incurrerant, vel incurrentes evaserunt, rebus omnibus exspoliatos atque nudatos egentissimos mendicare, nec eis omnibus ad omnia quibus fulciendi essent subveniri posse;

28. 10. vix tres superstites ex innumerabilibus Ecclesias, hoc est, Carthaginiensem, Hipponiensem, et Cirtensem, quae Dei beneficio excisae non sunt, et earum permanent civitates, et divino et humano fultae praesidio; licet post eius obitum urbs Hipponiensis incolis destituta ab hostibus fuerit concremata.

28. 11. Et se inter haec mala cuiusdam sapientis sententia consolabatur, dicentis: "Non erit magnus magnum putans, quod cadunt ligna et lapides, et moriuntur mortales".

28. 12. Haec ergo omnia ille, ut erat alte sapiens, quotidie ubertim plangebat. Accrevitque moeroribus et lamentationibus eius, ut etiam adhuc in suo statu consistentem ad eamdem Hipponiensium-Regiorum civitatem ab iisdem hostibus veniretur obsidendam: quoniam in eius tunc fuerat defensione constitutus comes quondam Bonifacius cum Gothorum foederatorum exercitu, quam urbem ferme quatuordecim mensibus conclusam obsederunt: nam et littus illi marinum interclusione abstulerunt.

28. 13. Quo etiam ipsi nos de vicino cum aliis nostris coepiscopis confugeramus, in eademque omni eius obsidionis tempore fuimus. Unde nobiscum saepissime colloquebamur, et Dei tremenda iudicia prae oculis nostris posita considerabamus, dicentes: Iustus es, Domine, et rectum iudicium tuum (Ps 118, 137). Pariterque dolentes, gementes et flentes orabamus miserationum Patrem et Deum omnis consolationis (2 Cor 1, 3 s..), ut in eadem nos tribulatione sublevare dignaretur.

Morbus extremus Augustini.

29. 1. Et forte provenit, ut una cum eodem ad mensam constituti et inde fabulantes, nobis diceret: "Noveritis me hoc tempore nostrae calamitatis id Deum rogare, ut aut hanc civitatem ab hostibus circumdatam liberare dignetur, aut si aliud ei videtur, suos servos ad perferendam suam voluntatem fortes faciat, aut certe ut sese de hoc saeculo ad se accipiat".

29. 2. Quae ille dicens, nosque instruens, deinceps cum eodem et nobis et nostris omnibus et ipsis qui in eadem fuerant civitate, a summo Deo similiter petebamus.

29. 3. Et ecce tertio illius obsidionis mense decubuit febribus, et illa ultima exercebatur aegritudine. Nec suum sane Dominus famulum fructu suae precis fraudavit. Nam et sibi ipsi et eidem civitati, quod lacrymosis depoposcit precibus, in tempore impetravit.

29. 4.. Novi quoque eumdem et presbyterum, et episcopum, pro quibusdam energumenis patientibus ut oraret rogatum, eumque in oratione lacrymas fundentem Deum rogasse, et daemones ab hominibus recessisse.

29. 5. Itemque ad aegrotantem et lecto vacantem quemdam cum suo aegroto venisse, et rogavisse ut eidem manum imponeret, quo sanus esse posset, eumque respondisse, si aliquid in his posset, sibi hoc utique primitus praestitisset: et illum dixisse visitatum se fuisse, sibique per somnium dictum esse: "Vade ad Augustinum episcopum, ut eidem manum imponat, et salvus erit". Quod dum comperisset, facere non distulit, et illum infirmum continuo Dominus sanum ab eodem discedere fecit.

Consilium an hostibus adventantibus ex Ecclesiis episcopis recendum sit.

30. 1. Interea reticendum minime est, cum memorati impenderent hostes, a sancto viro nostro coepiscopo Thiabensis Ecclesiae Honorato, litteris fuisse consultum, utrumnam illis adventantibus, ex Ecclesiis episcopis vel clericis recedendum esset, necne: eique rescriptis insinuasse quid magis ab illis Romaniae eversoribus esset metuendum.

30. 2. Quam eius epistolam huic scripturae inserere volui: est enim sacerdotum Dei et ministrorum moribus valde utilis et necessaria.

30. 3. "Sancto fratri et coepiscopo Honorato, Augustinus, in Domino salutem.

Caritati tuae misso exemplo epistolae, quam fratri Quodvultdeo nostro coepiscopo scripsi, putabam me hoc onere caruisse quod mihi imposuisti, quaerendo consilium quid in his periculis quae tempora nostra invenerunt, facere debeatis.

30. 4. Quamvis enim epistolam illam breviter scripserim, nihil me tamen praetermisisse arbitror, quod et respondenti dicere, et quaerenti audire sufficeret: quandoquidem dixi nec eos esse prohibendos qui ad loca, si possunt, munita migrare desiderant; et ministerii nostri vincula, quibus nos Christi caritas alligavit, ne deseramus Ecclesias quibus servire debemus, non esse rumpenda.

30. 5. Ista quippe verba sunt quae in illa epistola posui: Restat ergo, inquam, ut nos quorum ministerium quantulaecumque plebi Dei ubi sumus manenti, ita necessarium est, ut sine hoc eam non oporteat remanere, dicamus Domino: Esto nobis in Deum protectorem, et in locum munitum

(Ps 30, 3).

30. 6. Sed hoc consilium tibi propterea non sufficit, ut scribis, ne contra Domini praeceptum vel exemplum facere nitamur, ubi fugiendum esse de civitate in civitatem monet. Recolimus enim verba dicentis: Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam (Mt 10, 23).

30. 7. Quis autem credat ita hoc Dominum fieri voluisse, ut necessario ministerio, sine quo vivere nequeunt, desererentur greges, quos suo sanguine comparavit?

30. 8. Numquid hoc fecit ipse, quando portantibus parentibus in Aegyptum parvulus fugit (Mt 2, 13-14), qui nondum Ecclesias congregaverat, quas ab eo desertas fuisse dicamus?

30. 9. Numquid quando apostolus Paulus, ne illum comprehenderet inimicus, per fenestram in sporta submissus est, et effugit manus eius (2 Cor 11, 33), deserta est quae ibi erat Ecclesia necessario ministerio, et non ab aliis fratribus ibidem constitutis quod oportebat impletum est? Eis quippe volentibus hoc Apostolus fecerat, ut se ipsum servaret Ecclesiae, quem proprie persecutor ille quaerebat.

30. 10. Faciant ergo servi Christi, ministri verbi et Sacramenti eius, quod praecepit sive permisit. Fugiant omnino de civitate in civitatem, quando eorum quisquam specialiter a persecutoribus quaeritur, ut ab aliis qui non ita requiruntur, non deseratur Ecclesia, sed praebeant cibaria conservis suis, quos aliter vivere non posse noverunt.

30. 11. Cum autem omnium, id est episcoporum et clericorum et laicorum est commune periculum, hi qui aliis indigent, non deserantur ab his quibus indigent. Aut igitur ad loca munita omnes transeant; aut qui habent remanendi necessitatem, non relinquantur ab eis per quos illorum est ecclesiastica supplenda necessitas, ut aut pariter vivant, aut pariter sufferant quod eos Paterfamilias volet perpeti.

30. 12. Quod si contigerit ut sive alii minus, alii maius, sive omnes aequaliter patiantur, qui eorum sint qui pro aliis patiuntur, apparet; illi scilicet qui cum se possent talibus malis eripere fugiendo, ne aliorum necessitatem desererent, manere maluerunt. Hinc maxime probatur illa caritas quam Ioannes apostolus commendat, dicens: Sicut Christus animam suam pro nobis posuit, sic et nos debemus animas pro fratribus ponere (1 Io 3, 16).

30. 13. Nam qui fugiunt vel suis devincti necessitatibus fugere non possunt; si comprehensi patiuntur, pro se ipsis, non pro fratribus, utique patiuntur: qui vero propterea patiuntur, quia fratres, qui eis ad christianam salutem indigebant, deserere noluerunt, sine dubio suas animas pro fratribus ponunt.

30. 14. Unde illud quod episcopum quemdam dixisse audivimus: "Si Dominus nobis imperavit fugam in eis persecutionibus, ubi potest fructus esse martyrii; quanto magis debemus fugere steriles passiones, quando est barbaricus et hostilis incursus?". Verum est quidem et acceptabile, sed his quos ecclesiastici officii non tenent vincula.

30. 15. Nam qui clades hostiles ideo non fugit, cum possit effugere, ne deserat ministerium Christi, sine quo non possunt homines vel fieri vel vivere christiani, maiorem caritatis invenit fructum, quam qui non propter fratres, sed propter se ipsum fugiens, atque comprehensus non negat Christum, suscipitque martyrium.

30. 16. Quid est ergo quod in epistola tua priore posuisti? dicis enim: "Si in Ecclesiis persistendum est, quid simus nobis vel populo profuturi non video, nisi ut ante oculos nostros viri cadant, feminae constuprentur, incendantur ecclesiae, nos ipsi in tormentis deficiamus, cum de nobis quaeritur quod non habemus".

30. 17. Potens est quidem Deus audire preces familiae suae, et haec, quae formidantur, avertere; nec ideo tamen propter ista, quae incerta sunt, debet nostri officii esse certa desertio, sine quo est plebi certa pernicies, non in rebus vitae huius, sed alterius, quae incomparabiliter diligentius sollicitiusque curandae est.

30. 18. Nam si certa essent ista mala, quae timentur ne in locis in quibus sumus, forte contingant, prius inde fugerent omnes propter quos ibi manendum est, et nos a manendi necessitate liberos redderent: non enim quisquam est qui dicat ministros manere oportere, ubi iam non fuerint, quibus necesse sit ministrare.

30. 19. Ita quidam sancti episcopi de Hispania profugerunt, prius plebibus partim fuga lapsis, partim peremptis, partim obsidione consumptis, partim captivitate dispersis: sed multo plures, illic manentibus propter quos manerent, sub eorumdem periculorum densitate manserunt. Et si aliqui deseruerunt plebes suas, hoc est quod dicimus fieri non debere: neque enim tales docti auctoritate divina, sed humano vel errore decepti, vel timore sunt victi.

30. 20. Cur enim sibi putant indifferenter obtemperandum esse praecepto, ubi legunt de civitate in civitatem esse fugiendum; et mercenarium non exhorrent, qui videt lupum venientem et fugit, quoniam non est ei cura de ovibus (Io 10, 12, 13)? Cur non istas duas dominicas verasque sententias, unam scilicet ubi fuga sinitur aut iubetur, alteram ubi arguitur atque culpatur, sic intellegere student, ut inter se reperiantur non esse contrariae, sicut non sunt?

30. 21. Et hoc quomodo reperitur, nisi attendatur quod iam superius disputavi, tunc de locis in quibus sumus, premente persecutione fugiendum esse Christi ministris, quando ibi aut plebs Christi non fuerit cui ministretur; aut potest impleri per alios necessarium ministerium, quibus eadem non est causa fugiendi;

30. 22. sicut in sporta submissus, quod supra memoravi, fugit Apostolus (Act 9, 25), cum a persecutore proprie ipse quaereretur, aliis utique necessitatem similem non habentibus, a quibus illic ministerium absit ut desereretur Ecclesiae; sicut fugit sanctus Athanasius Alexandrinus episcopus, cum eum specialiter apprehendere Constantius cuperet imperator, nequaquam a ceteris ministris deserta plebe catholica quae in Alexandria commanebat.

30. 23. Cum autem plebs manet, et ministri fugiunt, ministeriumque subtrahitur; quid erit nisi mercenariorum illa fuga damnabilis, quibus non est cura de ovibus? Veniet enim lupus, non homo, sed diabolus, qui plerumque fideles apostatas esse persuasit, quibus quotidianum ministerium dominici corporis defuit; et peribit infirmus in tua non scientia, sed ignorantia frater, propter quem Christus mortuus est (1 Cor 8, 11).

30. 24. Quod autem ad eos attinet, qui in hac re non falluntur errore, sed formidine superantur; quare non potius contra suum timorem Domino miserante atque adiuvante fortiter dimicant, ne mala sine comparatione graviora, quae multo amplius sunt tremenda, contingant?

30. 25. Fit hoc ubi Dei caritas flagrat, non mundi cupiditas fumat. Caritas enim dicit: Quis infirmatur, et non ego infirmor? quis scandalizatur, et non ego uror? (2 Cor 11, 29). Sed caritas ex Deo est. Oremus ergo ut ab illo detur, a quo iubetur: et per hanc magis timeamus ne oves Christi spiritalis nequitiae gladio in corde, quam ne ferro in corpore trucidentur, ubi quandocumque, quocumque mortis genere, morituri sunt.

30. 26. Magis timeamus ne sensu interiori corrupto, pereat castitas fidei, quam ne feminae violenter constuprentur in carne: qua violentia non violatur pudicitia, si mente servatur; quoniam nec in carne violatur, quando voluntas patientis sua turpiter carne non utitur, sed sine consensione tolerat quod alius operatur.

30. 27. Magis timeamus ne lapides vivi exstinguantur deserentibus nobis, quam ne lapides et ligna terrenorum aedificiorum incendantur praesentibus nobis. Magis timeamus ne membra corporis Christi destituta spiritali victu necentur, quam ne membra corporis nostri oppressa hostili impetu torqueantur.

30. 28. Non quia ista non sunt vitanda cum possunt; sed quia potius ferenda sunt, quando vitari sine impietate non possunt: nisi forte quisquam contenderit non esse ministrum impium, qui tunc subtrahit ministerium pietati necessarium, quando magis est necessarium.

30. 29. An non cogitamus, cum ad istorum periculorum pervenitur extrema, nec est potestas ulla fugiendi, quantus in Ecclesia fieri soleat ab utroque sexu, atque ab omni aetate concursus; aliis Baptismum flagitantibus, aliis reconciliationem, aliis etiam poenitentiae ipsius actionem, omnibus consolationem et Sacramentorum confectionem et erogationem?

30. 30. Ubi si ministri desint, quantum exitium sequitur eos, qui de isto saeculo vel non regenerati exeunt vel ligati! quantus est etiam luctus fidelium suorum, qui eos secum in vitae aeternae requie non habebunt! quantus denique gemitus omnium, et quorumdam quanta blasphemia de absentia ministeriorum et ministrorum!

30. 31. Vide quid faciat malorum temporalium timor, et quanta in eo sit acquisitio malorum aeternorum. Si autem ministri adsint, pro viribus quas eis Dominus subministrat, omnibus subvenitur: alii baptizantur, alii reconciliantur, nulli dominici corporis communione fraudantur, omnes consolantur, aedificantur, exhortantur, ut Deum rogent, qui potens est omnia quae timentur, avertere; parati ad utrumque, ut si non potest ab eis calix iste transire, fiat voluntas eius (Mt 26, 39-42) qui mali aliquid non potest velle.

30. 32. Certe iam vides quod te scripseras non videre, quantum boni consequantur populi Christiani, si in praesentibus malis non eis desit praesentia ministrorum Christi: quorum vides etiam quantum obsit absentia, dum sua quaerunt non quae Iesu Christi (Phil 2, 21); nec habent illam de qua dictum est: Non quaerit quae sua sunt (1 Cor 13, 5); nec imitantur eum qui dixit: Non quaerens quod mihi utile, sed quod multis ut salvi fiant (1 Cor 10, 33).

30. 33. Qui etiam persecutoris principis illius insidias non fugisset, nisi se aliis quibus necessarius erat, servare voluisset: propter quod ait: Compellor autem ex duobus: concupiscentiam habens dissolvi et esse cum Christo, multo enim magis optimum; manere autem in carne, necessarium propter vos (Phil 1, 23).

30. 34. Hic fortasse quis dicat ideo debere Dei ministros fugere talibus imminentibus malis, ut se pro utilitate Ecclesiae temporibus tranquillioribus servent. Recte hoc fit a quibusdam, quando non desunt alii per quos suppleatur ecclesiasticum ministerium, ne ab omnibus deseratur; quod fecisse Athanasium supra diximus: nam quantum necessarium fuerit Ecclesiae, quantumque profuerit, quod vir ille mansit in carne, catholica fides novit, quae adversus Arianos haereticos ore illius et amore defensa est.

30. 35. Sed quando est commune periculum, magisque timendum est ne quisquam id facere credatur, non consulendi voluntate, sed timore moriendi, magisque fugiendi obsit exemplo, quam vivendi prosit officio, nulla ratione faciendum est.

30. 36. Denique sanctus David, ne se committeret periculis praeliorum, et fortassis exstingueretur, sicut ibi dictum est, lucerna Israel, a suis hoc petentibus sumpsit (2 Reg 21, 17), non ipse praesumpsit; alioquin multos imitatores fecisset ignaviae, qui eum crederent hoc fecisse non consideratione utilitatis aliorum, sed suae perturbatione formidinis.

30. 37. Occurrit autem alia quaestio quam contemnere non debemus. Si enim haec utilitas neglegenda non est, ut aliqui ministri propterea fugiant imminente aliqua vastitate, ut serventur qui ministrent eis quos post illam cladem residuos potuerint invenire; quid fiet ubi omnes videntur interituri, nisi aliqui fugiant?

30. 38. Quid si enim hactenus saeviat illa pernicies, ut solos ministros Ecclesiae persequatur? Quid dicemus? an relinquenda est a ministris fugientibus Ecclesia, ne a morientibus miserabilius relinquatur? Sed si laici non quaeruntur ad mortem, possunt occultare quoquo modo episcopos et clericos suos, sicut ille adiuverit in cuius potestate sunt omnia, qui potest et non fugientem per mirabilem conservare potentiam.

30. 39. Sed ideo quaerimus quid nos facere debeamus, ne in omnibus exspectando divina miracula tentare Dominum iudicemur. Non quidem talis est ista tempestas, quando laicorum et clericorum est commune periculum, sicut in navi una commune periculum est mercatorum atque nautarum. Verum absit ut tanti pendenda sit haec navis nostra, ut debeant eam nautae, et maxime gubernator, periclitantem deserere, etiamsi in scapham transiliendo vel etiam natando possint effugere.

30. 40. Quibus enim metuimus ne nostra desertione pereant, non temporalem mortem, quae quandoque ventura est, sed aeternam, quae potest, si non caveatur, venire, et potest, si caveatur, etiam non venire, metuimus.

30. 41. In communi autem periculo vitae huius cur existimamus, ubicumque fuerit hostilis incursus, omnes clericos et non etiam omnes laicos esse morituros, ut simul finiant hanc vitam, cui sunt clerici necessarii? aut cur non speremus sicut laicos aliquos, sic etiam clericos remansuros, a quibus eis necessarium ministerium valeat exhiberi?

30. 42. Quamquam, o si inter Dei ministros inde sit disceptatio, qui eorum maneant, ne fuga omnium, et qui eorum fugiant, ne morte omnium deseratur Ecclesia! Tale quippe certamen erit inter eos, ubi utrique ferveant caritate, et utrique placeant caritati.

30. 43. Quae disceptatio si aliter non potuerit terminari, quantum mihi videtur, qui maneant et qui fugiant, sorte legendi sunt. Qui enim dixerint se potius fugere debere, aut timidi videbuntur, quia imminens malum sustinere noluerunt; aut arrogantes, quia se magis qui servandi essent, necessarios Ecclesiae iudicarunt.

30. 44. Deinde, fortassis ii qui meliores sunt, eligent pro fratribus animas ponere (1 Io 3, 16); et hi servabuntur fugiendo, quorum est minus utilis vita, quia minor consulendi et gubernandi peritia: qui tamen si pie sapiunt, contradicent eis quos vident et vivere potius oportere, et magis mori malle quam fugere.

30. 45. Ideo, sicut scriptum est: Contradictiones sedat sortitio, et inter potentes definit (Prov 18, 18): melius enim Deus in huiuscemodi ambagibus, quam homines, iudicat; sive dignetur ad passionis fructum vocare meliores et parcere infirmis, sive istos facere ad mala perferenda fortiores, et huic vitae subtrahere, quorum non potest Dei Ecclesiae tantum quantum illorum vita prodesse. Res quidem fiet minus usitata, si fiat ista sortitio: sed si facta fuerit, quis eam reprehendere audebit? Quis non eam, nisi imperitus, aut invidus, congrua praedicatione laudabit?

30. 46. Quod si non placet facere, cuius facti non occurrit exemplum, nullius fuga faciat ut Ecclesiae ministerium, maxime in tantis periculis necessarium ac debitum, desit. Nemo accipiat personam suam, ut si aliqua gratia videtur excellere, ideo se dicat vita, et ob hoc fuga, esse digniorem. Quisquis enim hoc putat, nimium sibi placet: quisquis autem etiam hoc dicit, omnibus displicet.

30. 47. Sunt sane qui arbitrantur episcopos et clericos non fugientes in talibus periculis, sed manentes, facere ut plebes decipiantur, cum ideo non fugiunt, quia manere suos praepositos cernunt.

30. 48. Sed facile est hanc reprehensionem vel invidiam devitare, alloquendo easdem plebes, atque dicendo: "Non vos decipiat, quod de loco isto non fugimus: non enim propter nos, sed propter vos potius hic manemus, ne vobis non ministremus quidquid saluti vestrae, quae in Christo est, novimus necessarium. Si ergo fugere volueritis, et nos ab istis, quibus tenemur, vinculis solvitis".

30. 49. Quod tunc puto esse dicendum, quando vere videtur utile esse ad loca tutiora migrare. Quo audito, si vel omnes vel aliqui dixerint: "In illius potestate sumus, cuius iram nullus, quocumque vadit, evadit, et cuius misericordiam, ubicumque sit, potest invenire qui nusquam vult ire, sive certis necessitatibus impeditus, sive laborare nolens ad incerta suffugia, et non ad finienda, sed ad mutanda pericula": procul dubio isti deserendi non sunt ministerio christiano. Si autem, hoc audito, abire maluerint, nec illis manendum est, qui propter illos manebant; quia ibi iam non sunt propter quos manere adhuc debeant.

30. 50. Quicumque igitur isto modo fugit, ut Ecclesiae necessarium ministerium illo fugiente non desit, facit quod Dominus praecepit, sive permisit. Qui autem sic fugit, ut gregi Christi ea quibus spiritaliter vivit, alimenta subtrahantur, mercenarius ille est, qui videt lupum venientem, et fugit, quoniam non est ei cura de ovibus (Io 10, 12).

30. 51. Haec tibi, quia me consuluisti, frater dilectissime, qua existimavi veritate et certa caritate rescripsi; sed ne meliorem, si inveneris, sequaris sententiam, non praescripsi. Melius tamen quod in his periculis faciamus, invenire non possumus, quam orationes ad Dominum Deum nostrum, ut misereatur nostri. Quod ipsum, ut scilicet Dei Ecclesias non desererent, Dei dono nonnulli prudentes et sancti viri et velle et facere meruerunt, et inter dentes obtrectantium a sui propositi intentione minime defecerunt".

Mors et sepultura Augustini. Psalmi poenitentiales. Sacrificium pro mortuo oblatum. Bibliotheca. Monasteria. Epitaphium poetae cuiusdam.

31. 1. Sane ille sanctus in vita sua prolixa pro utilitate ac felicitate sanctae Ecclesiae divinitus condonata - nam vixit annis septuaginta sex, in clericatu autem vel episcopatu annis ferme quadraginta) - dicere autem nobis inter familiaria colloquia consueverat, post perceptum Baptismum, etiam laudatos Christianos et sacerdotes absque digna et competenti poenitentia exire de corpore non debere.

31. 2. Quod et ipse fecit, ultima qua defunctus est aegritudine: nam sibi iusserat Psalmos Davidicos, qui sunt paucissimi de poenitentia, scribi, ipsosque quaterniones iacens in lecto contra parietem positos diebus suae infirmitatis intuebatur, et legebat, et iugiter ac ubertim flebat.

31. 3. Et ne intentio eius a quoquam impediretur, ante dies ferme decem quam exiret de corpore, a nobis postulavit praesentibus, ne quis ad eum ingrederetur, nisi iis tantum horis, quibus medici ad inspiciendum intrarent, vel cum ei refectio inferretur. Et ita observatum et factum est: et omni illo tempore orationi vacabat.

31. 4. Verbum Dei usque ad ipsam suam extremam aegritudinem impraetermisse, alacriter et fortiter, sana mente, sanoque consilio in ecclesia praedicavit.

31. 5. Membris omnibus sui corporis incolumis, integro aspectu atque auditu, et, ut scriptum est, nobis astantibus, et videntibus, et orantibus obdormivit cum patribus suis (3 Reg 2, 10; 1 Par 29, 28, enutritus in bona senectute; et nobis coram pro eius commendanda corporis depositione sacrificium Deo oblatum est, et sepultus est.

31. 6. Testamentum nullum fecit, quia unde faceret pauper Dei non habuit. Ecclesiae bibliothecam, omnesque codices diligenter posteris custodiendos semper iubebat. Si quid vero Ecclesia, vel in sumptibus, vel in ornamentis habuit, fidei presbyteri, qui sub eodem domus Ecclesiae curam gerebat, dimisit.

31. 7. Nec suos consanguineos, vel in proposito vel extra constitutos, in sua vita et morte vulgi more tractavit: quibus, dum adhuc superesset, id si opus fuit, quod et ceteris, erogavit, non ut divitias haberent, sed ut aut non, aut minus egerent.

31. 8. Clerum sufficientissimum, et monasteria virorum ac feminarum, continentibus cum suis praepositis plena, Ecclesiae dimisit, una cum bibliothecis, libros et tractatus vel suos vel aliorum sanctorum habentibus, in quibus dono Dei qualis quantusque in Ecclesia fuerit noscitur, et in his semper vivere a fidelibus invenitur. Iuxta quod etiam saecularium quidam poeta, suis iubens quo sibi tumulum mortuo in aggere publico collocarent, programmate finxit, dicens:

Vivere post obitum vatem vis nosse viator?

Quod legis ecce loquor: vox tua nempe mea est.

31. 9. Et in suis quidem scriptis ille Deo acceptus et carus sacerdos, quantum lucente veritate videre conceditur, recte ac sane, fidei, spei, et caritatis catholicae Ecclesiae vixisse manifestatur: quod agnoscunt qui eum de divinis scribentem legentes proficiunt. Sed ego arbitror plus ex eo proficere potuisse, qui eum et loquentem in ecclesia praesentem audire et videre potuerunt, et eius praesertim inter homines conversationem non ignoraverunt.

31. 10. Erat enim non solum eruditus scriba in regno coelorum, de thesauro suo proferens nova et vetera, et unus negotiatorum, qui inventam pretiosam margaritam, quae habebat venditis, comparavit (Mt 13, 52, 45, 46): verum etiam ex iis ad quos scriptum est: Sic loquimini, et sic facite (Iac 2, 12); et de quibus Salvator dicit: Qui fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum (Mt 5, 19).

31. 11. Peto autem impendio vestram caritatem, qui haec scripta legitis, ut mecum omnipotenti Deo gratias agatis, Dominumque benedicatis, qui tribuit mihi intellectum, ut haec in notitiam et praesentium et absentium praesentis temporis et futuri hominum, et vellem deferre, et valuissem; et mecum ac pro me oretis, ut illius quondam viri, cum quo ferme annis quadraginta Dei dono absque amara ulla dissensione familiariter ac dulciter vixi, et in hoc saeculo aemulator et imitator existam, et in futuro omnipotentis Dei promissis cum eodem perfruar. Amen.


01    Aurelius  Augustinus. An  Introduction by Albert C. Outler, Dallas, Texas, 1945 

02    In Memoria Sancti Augustini. Auctore  SS. Ioannes Paulus PP. II , Roma, 1986

AURELIUS AUGUSTINUS . AN INTRODUCTION BY   ALBERT C. OUTLER. Professor of Theology, Perkins School of Theology  Southern, Methodist University, Dallas, Texas. First published MCMXLV. Source:  AUGUSTINE: CONFESSIONS TRANSLATED BY ALBERT C. OUTLER.

Like a colossus bestriding two worlds, Augustine stands as the last patristic and the first medieval father of Western Christianity. He gathered together and conserved all the main motifs of Latin Christianity from Tertullian to Ambrose; he appropriated the heritage of Nicene orthodoxy; he was a Chalcedonian before Chalcedon--and he drew all this into an unsystematic synthesis which is still our best mirror of the heart and mind of the Christian community in the Roman Empire. More than this, he freely received and deliberately reconsecrated the religious philosophy of the Greco-Roman world to a new apologetic use in maintaining the intelligibility of the Christian proclamation. Yet, even in his role as summator of tradition, he was no mere eclectic. The center of his “system” is in the Holy Scriptures, as they ordered and moved his heart and mind. It was in Scripture that, first and last, Augustine found the focus of his religious authority.

At the same time, it was this essentially conservative genius who recast the patristic tradition into the new pattern by which European Christianity would be largely shaped and who, with relatively little interest in historical detail, wrought out the first comprehensive “philosophy of history.” Augustine regarded himself as much less an innovator than a summator. He was less a reformer of the Church than the defender of the Church’s faith. His own self-chosen project was to save Christianity from the disruption of heresy and the calumnies of the pagans, and, above everything else, to renew and exalt the faithful hearing of the gospel of man’s utter need and God’s abundant grace. But the unforeseen result of this enterprise was to furnish the motifs of the Church’s piety and doctrine for the next thousand years and more. Wherever one touches the Middle Ages, he finds the marks of Augustine’s influence, powerful and pervasive--even Aquinas is more of an Augustinian at heart than a “proper” Aristotelian. In the Protestant Reformation, the evangelical elements in Augustine’s thought were appealed to in condemnation of the corruptions of popular Catholicism--yet even those corruptions had a certain right of appeal to some of the non-evangelical aspects of Augustine’s thought and life. And, still today, in the important theological revival of our own time, the influence of Augustine is obviously one of the most potent and productive impulses at work.

A succinct characterization of Augustine is impossible, not only because his thought is so extraordinarily complex and his expository method so incurably digressive, but also because throughout his entire career there were lively tensions and massive prejudices in his heart and head. His doctrine of God holds the Plotinian notions of divine unity and remotion in tension with the Biblical emphasis upon the sovereign God’s active involvement in creation and redemption. For all his devotion to Jesus Christ, this theology was never adequately Christocentric, and this reflects itself in many ways in his practical conception of the Christian life. He did not invent the doctrines of original sin and seminal transmission of guilt but he did set them as cornerstones in his “system,” matching them with a doctrine of infant baptism which cancels, ex opere operato, birth sin and hereditary guilt. He never wearied of celebrating God’s abundant mercy and grace--but he was also fully persuaded that the vast majority of mankind are condemned to a wholly just and appalling damnation. He never denied the reality of human freedom and never allowed the excuse of human irresponsibility before God--but against all detractors of the primacy of God’s grace, he vigorously insisted on both double predestination and irresistible grace.

For all this the Catholic Church was fully justified in giving Augustine his aptest title, Doctor Gratiae. The central theme in all Augustine’s writings is the sovereign God of grace and the sovereign grace of God. Grace, for Augustine, is God’s freedom to act without any external necessity whatsoever--to act in love beyond human understanding or control; to act in creation, judgment, and redemption; to give his Son freely as Mediator and Redeemer; to endue the Church with the indwelling power and guidance of the Holy Spirit; to shape the destinies of all creation and the ends of the two human societies, the “city of earth” and the “city of God.” Grace is God’s unmerited love and favor, prevenient and occurrent. It touches man’s inmost heart and will. It guides and impels the pilgrimage of those called to be faithful. It draws and raises the soul to repentance, faith, and praise. It transforms the human will so that it is capable of doing good. It relieves man’s religious anxiety by forgiveness and the gift of hope. It establishes the ground of Christian humility by abolishing the ground of human pride. God’s grace became incarnate in Jesus Christ, and it remains immanent in the Holy Spirit in the Church.

Augustine had no system--but he did have a stable and coherent Christian outlook. Moreover, he had an unwearied, ardent concern: man’s salvation from his hopeless plight, through the gracious action of God’s redeeming love. To understand and interpret this was his one endeavor, and to this task he devoted his entire genius.

He was, of course, by conscious intent and profession, a Christian theologian, a pastor and teacher in the Christian community. And yet it has come about that his contributions to the larger heritage of Western civilization are hardly less important than his services to the Christian Church. He was far and away the best--if not the very first--psychologist in the ancient world. His observations and descriptions of human motives and emotions, his depth analyses of will and thought in their interaction, and his exploration of the inner nature of the human self--these have established one of the main traditions in European conceptions of human nature, even down to our own time. Augustine is an essential source for both contemporary depth psychology and existentialist philosophy. His view of the shape and process of human history has been more influential than any other single source in the development of the Western tradition which regards political order as inextricably involved in moral order. His conception of a societas as a community identified and held together by its loyalties and love has become an integral part of the general tradition of Christian social teaching and the Christian vision of “Christendom.” His metaphysical explorations of the problems of being, the character of evil, the relation of faith and knowledge, of will and reason, of time and eternity, of creation and cosmic order, have not ceased to animate and enrich various philosophic reflections throughout the succeeding centuries. At the same time the hallmark of the Augustinian philosophy is its insistent demand that reflective thought issue in practical consequence; no contemplation of the end of life suffices unless it discovers the means by which men are brought to their proper goals. In sum, Augustine is one of the very few men who simply cannot be ignored or depreciated in any estimate of Western civilization without serious distortion and impoverishment of one’s historical and religious understanding.

In the space of some forty-four years, from his conversion in Milan (A.D. 386) to his death in Hippo Regius (A.D. 430), Augustine wrote--mostly at dictation--a vast sprawling library of books, sermons, and letters, the remains of which (in the Benedictine edition of St. Maur) fill fourteen volumes as they are reprinted in Migne, Patrologiae cursus completus, Series Latina (Vols. 32-45). In his old age, Augustine reviewed his authorship (in the Retractations) and has left us a critical review of ninety-three of his works he judged most important. Even a cursory glance at them shows how enormous was his range of interest. Yet almost everything he wrote was in response to a specific problem or an actual crisis in the immediate situation. One may mark off significant developments in his thought over this twoscore years, but one can hardly miss the fundamental consistency in his entire life’s work. He was never interested in writing a systematic summa theologica, and would have been incapable of producing a balanced digest of his multifaceted teaching. Thus, if he is to be read wisely, he must be read widely--and always in context, with due attention to the specific aim in view in each particular treatise.

                For the general reader who wishes to approach Augustine as directly as possible, however, it is a useful and fortunate thing that at the very beginning of his Christian ministry and then again at the very climax of it, Augustine set himself to focus his experience and thought into what were, for him, summings up. The result of the first effort is the Confessions, which is his most familiar and widely read work. The second is in the Enchiridion, written more than twenty years later. In the Confessions, he stands on the threshold of his career in the Church. In the Enchiridion, he stands forth as triumphant champion of orthodox Christianity. In these two works--the nearest equivalent to summation in the whole of the Augustinian corpus--we can find all his essential themes and can sample the characteristic flavor of his thought.

Augustine was baptized by Ambrose at Milan during Eastertide, A.D. 387. A short time later his mother, Monica, died at Ostia on the journey back to Africa. A year later, Augustine was back in Roman Africa living in a monastery at Tagaste, his native town. In 391, he was ordained presbyter in the church of Hippo Regius (a small coastal town nearby). Here in 395--with grave misgivings on his own part (cf. Sermon CCCLV, 2) and in actual violation of the eighth canon of Nicea (cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, II, 671, and IV, 1167)--he was consecrated assistant bishop to the aged Valerius, whom he succeeded the following year. Shortly after he entered into his episcopal duties he began his Confessions, completing them probably in 398 (cf. De Labriolle, I, vi (see Bibliography), and di Capua, Miscellanea Agostiniana, II, 678).

Augustine had a complex motive for undertaking such a self-analysis.  His pilgrimage of grace had led him to a most unexpected outcome. Now he felt a compelling need to retrace the crucial turnings of the way by which he had come. And since he was sure that it was God’s grace that had been his prime mover on that way, it was a spontaneous expression of his heart that cast his self-recollection into the form of a sustained prayer to God.

The Confessions are not Augustine’s autobiography. They are, instead, a deliberate effort, in the permissive atmosphere of God’s felt presence, to recall those crucial episodes and events in which he can now see and celebrate the mysterious actions of God’s prevenient and provident grace. Thus he follows the windings of his memory as it re-presents the upheavals of his youth and the stages of his disorderly quest for wisdom. He omits very much indeed. Yet he builds his successive climaxes so skillfully that the denouement in Book VIII is a vivid and believable convergence of influences, reconstructed and “placed” with consummate dramatic skill. We see how Cicero’s Hortensius first awakened his thirst for wisdom, how the Manicheans deluded him with their promise of true wisdom, and how the Academics upset his confidence in certain knowledge--how they loosed him from the dogmatism of the Manicheans only to confront him with the opposite threat that all knowledge is uncertain. He shows us (Bk. V, Ch. X, 19) that almost the sole cause of his intellectual perplexity in religion was his stubborn, materialistic prejudice that if God existed he had to exist in a body, and thus had to have extension, shape, and finite relation. He remembers how the “Platonists” rescued him from this “materialism” and taught him how to think of spiritual and immaterial reality--and so to become able to conceive of God in non-dualistic categories. We can follow him in his extraordinarily candid and plain report of his Plotinian ecstasy, and his momentary communion with the One (Book VII). The “Platonists” liberated him from error, but they could not loose him from the fetters of incontinence. Thus, with a divided will, he continues to seek a stable peace in the Christian faith while he stubbornly clings to his pride and appetence.

In Book VIII, Augustine piles up a series of remembered incidents that inflamed his desire to imitate those who already seemed to have gained what he had so long been seeking. First of all, there had been Ambrose, who embodied for Augustine the dignity of Christian learning and the majesty of the authority of the Christian Scriptures. Then Simplicianus tells him the moving story of Victorinus (a more famous scholar than Augustine ever hoped to be), who finally came to the baptismal font in Milan as humbly as any other catechumen. Then, from Ponticianus he hears the story of Antony and about the increasing influence of the monastic calling. The story that stirs him most, perhaps, relates the dramatic conversion of the two “special agents of the imperial police” in the garden at Treves--two unlikely prospects snatched abruptly from their worldly ways to the monastic life.

He makes it plain that these examples forced his own feelings to an intolerable tension. His intellectual perplexities had become resolved; the virtue of continence had been consciously preferred; there was a strong desire for the storms of his breast to be calmed; he longed to imitate these men who had done what he could not and who were enjoying the peace he longed for.

But the old habits were still strong and he could not muster a full act of the whole will to strike them down. Then comes the scene in the Milanese garden which is an interesting parallel to Ponticianus’ story about the garden at Treves. The long struggle is recapitulated in a brief moment; his will struggles against and within itself. The trivial distraction of a child’s voice, chanting, “Tolle, lege,” precipitates the resolution of the conflict. There is a radical shift in mood and will, he turns eagerly to the chance text in Rom. 13:13--and a new spirit rises in his heart.

After this radical change, there was only one more past event that had to be relived before his personal history could be seen in its right perspective. This was the death of his mother and the severance of his strongest earthly tie. Book IX tells us this story. The climactic moment in it is, of course, the vision at Ostia where mother and son are uplifted in an ecstasy that parallels--but also differs significantly from--the Plotinian vision of Book VII. After this, the mother dies and the son who had loved her almost too much goes on alone, now upheld and led by a greater and a wiser love.

We can observe two separate stages in Augustine’s “conversion.” The first was the dramatic striking off of the slavery of incontinence and pride which had so long held him from decisive commitment to the Christian faith. The second was the development of an adequate understanding of the Christian faith itself and his baptismal confession of Jesus Christ as Lord and Saviour. The former was achieved in the Milanese garden. The latter came more slowly and had no “dramatic moment.” The dialogues that Augustine wrote at Cassiciacum the year following his conversion show few substantial signs of a theological understanding, decisively or distinctively Christian. But by the time of his ordination to the presbyterate we can see the basic lines of a comprehensive and orthodox theology firmly laid out. Augustine neglects to tell us (in 398) what had happened in his thought between 385 and 391. He had other questions, more interesting to him, with which to wrestle.

One does not read far in the Confessions before he recognizes that the term “confess” has a double range of meaning. On the one hand, it obviously refers to the free acknowledgment, before God, of the truth one knows about oneself--and this obviously meant, for Augustine, the “confession of sins.” But, at the same time, and more importantly, confiteri means to acknowledge, to God, the truth one knows about God. To confess, then, is to praise and glorify God; it is an exercise in self-knowledge and true humility in the atmosphere of grace and reconciliation.

Thus the Confessions are by no means complete when the personal history is concluded at the end of Book IX. There are two more closely related problems to be explored: First, how does the finite self find the infinite God (or, how is it found of him?)? And, secondly, how may we interpret God’s action in producing this created world in which such personal histories and revelations do occur? Book X, therefore, is an exploration of man’s way to God, a way which begins in sense experience but swiftly passes beyond it, through and beyond the awesome mystery of memory, to the ineffable encounter between God and the soul in man’s inmost subject-self. But such a journey is not complete until the process is reversed and man has looked as deeply as may be into the mystery of creation, on which all our history and experience depend. In Book XI, therefore, we discover why time is such a problem and how “In the beginning God created the heavens and the earth” is the basic formula of a massive Christian metaphysical world view. In Books XII and XIII, Augustine elaborates, in loving patience and with considerable allegorical license, the mysteries of creation--exegeting the first chapter of Genesis, verse by verse, until he is able to relate the whole round of creation to the point where we can view the drama of God’s enterprise in human history on the vast stage of the cosmos itself. The Creator is the Redeemer! Man’s end and the beginning meet at a single point!

The Enchiridion is a briefer treatise on the grace of God and represents Augustine’s fully matured theological perspective--after the magnificent achievements of the De Trinitate and the greater part of the De civitate Dei, and after the tremendous turmoil of the Pelagian controversy in which the doctrine of grace was the exact epicenter. Sometime in 421, Augustine received a request from one Laurentius, a Christian layman who was the brother of the tribune Dulcitius (for whom Augustine wrote the De octo dulcitii quaestionibus in 423-425). This Laurentius wanted a handbook (enchiridion) that would sum up the essential Christian teaching in the briefest possible form. Augustine dryly comments that the shortest complete summary of the Christian faith is that God is to be served by man in faith, hope, and love. Then, acknowledging that this answer might indeed be too brief, he proceeds to expand it in an essay in which he tries unsuccessfully to subdue his natural digressive manner by imposing on it a patently artificial schematism. Despite its awkward form, however, the Enchiridion is one of the most important of all of Augustine’s writings, for it is a conscious effort of the theological magistrate of the Western Church to stand on final ground of testimony to the Christian truth.

For his framework, Augustine chooses the Apostles’ Creed and the Lord’s Prayer. The treatise begins, naturally enough, with a discussion of God’s work in creation. Augustine makes a firm distinction between the comparatively unimportant knowledge of nature and the supremely important acknowledgment of the Creator of nature. But creation lies under the shadow of sin and evil and Augustine reviews his famous (and borrowed!) doctrine of the privative character of evil. From this he digresses into an extended comment on error and lying as special instances of evil. He then returns to the hopeless case of fallen man, to which God’s wholly unmerited grace has responded in the incarnation of the Mediator and Redeemer, Jesus Christ. The questions about the appropriation of God’s grace lead naturally to a discussion of baptism and justification, and beyond these, to the Holy Spirit and the Church. Augustine then sets forth the benefits of redeeming grace and weighs the balance between faith and good works in the forgiven sinner. But redemption looks forward toward resurrection, and Augustine feels he must devote a good deal of energy and subtle speculation to the questions about the manner and mode of the life everlasting. From this he moves on to the problem of the destiny of the wicked and the mystery of predestination. Nor does he shrink from these grim topics; indeed, he actually expands some of his most rigid ideas of God’s ruthless justice toward the damned. Having thus treated the Christian faith and Christian hope, he turns in a too-brief concluding section to the virtue of Christian love as the heart of the Christian life. This, then, is the “handbook” on faith, hope, and love which he hopes Laurence will put to use and not leave as “baggage on his bookshelf.”

Taken together, the Confessions and the Enchiridion give us two very important vantage points from which to view the Augustinian perspective as a whole, since they represent both his early and his mature formulation. From them, we can gain a competent--though by no means complete--introduction to the heart and mind of this great Christian saint and sage. There are important differences between the two works, and these ought to be noted by the careful reader. But all the main themes of Augustinian Christianity appear in them, and through them we can penetrate to its inner dynamic core.

There is no need to justify a new English translation of these books, even though many good ones already exist. Every translation is, at best, only an approximation--and an interpretation too. There is small hope for a translation to end all translations. Augustine’s Latin is, for the most part, comparatively easy to read. One feels directly the force of his constant wordplay, the artful balancing of his clauses, his laconic use of parataxis, and his deliberate involutions of thought and word order. He was always a Latin rhetor; artifice of style had come to be second nature with him--even though the Latin scriptures were powerful modifiers of his classical literary patterns. But it is a very tricky business to convey such a Latin style into anything like modern English without considerable violence one way or the other. A literal rendering of the text is simply not readable English. And this falsifies the text in another way, for Augustine’s Latin is eminently readable! On the other side, when one resorts to the unavoidable paraphrase there is always the open question as to the point beyond which the thought itself is being recast. It has been my aim and hope that these translations will give the reader an accurate medium of contact with Augustine’s temper and mode of argumentation. There has been no thought of trying to contrive an English equivalent for his style. If Augustine’s ideas come through this translation with positive force and clarity, there can be no serious reproach if it is neither as eloquent nor as elegant as Augustine in his own language. In any case, those who will compare this translation with the others will get at least a faint notion of how complex and truly brilliant the original is!

The sensitive reader soon recognizes that Augustine will not willingly be inspected from a distance or by a neutral observer. In all his writings there is a strong concern and moving power to involve his reader in his own process of inquiry and perplexity. There is a manifest eagerness to have him share in his own flashes of insight and his sudden glimpses of God’s glory. Augustine’s style is deeply personal; it is therefore idiomatic, and often colloquial. Even in his knottiest arguments, or in the labyrinthine mazes of his allegorizing (e.g., Confessions, Bk. XIII, or Enchiridion, XVIII), he seeks to maintain contact with his reader in genuine respect and openness. He is never content to seek and find the truth in solitude. He must enlist his fellows in seeing and applying the truth as given. He is never the blind fideist; even in the face of mystery, there is a constant reliance on the limited but real powers of human reason, and a constant striving for clarity and intelligibility. In this sense, he was a consistent follower of his own principle of “Christian Socratism,” developed in the De Magistro and the De catechezandis rudibus.

Even the best of Augustine’s writing bears the marks of his own time and there is much in these old books that is of little interest to any but the specialist. There are many stones of stumbling in them for the modern secularist--and even for the modern Christian! Despite all this, it is impossible to read him with any attention at all without recognizing how his genius and his piety burst through the limitations of his times and his language--and even his English translations! He grips our hearts and minds and enlists us in the great enterprise to which his whole life was devoted: the search for and the celebration of God’s grace and glory by which his faithful children are sustained and guided in their pilgrimage toward the true Light of us all.

The most useful critical text of the Confessions is that of Pierre de Labriolle (fifth edition, Paris, 1950). I have collated this with the other major critical editions: Martin Skutella, S. Aureli Augustini Confessionum Libri Tredecim (Leipzig, 1934)--itself a recension of the Corpus Scriptorum ecclesiasticorum Latinorum XXXIII text of Pius Knöll (Vienna, 1896)--and the second edition of John Gibb and William Montgomery (Cambridge, 1927).

There are two good critical texts of the Enchiridion and I have collated them: Otto Scheel, Augustins Enchiridion (zweite Auflage, Tübingen, 1930), and Jean Rivière, Enchiridion in the Bibliothèque Augustinienne, Œuvres de S. Augustin, première série: Opuscules, IX: Exposés généraux de la foi (Paris, 1947).

It remains for me to express my appreciation to the General Editors of this Library for their constructive help; to Professor Hollis W. Huston, who read the entire manuscript and made many valuable suggestions; and to Professor William A. Irwin, who greatly aided with parts of the Enchiridion These men share the credit for preventing many flaws, but naturally no responsibility for those remaining. Professors Raymond P. Morris, of the Yale Divinity School Library; Robert Beach, of the Union Theological Seminary Library; and Decherd Turner, of our Bridwell Library here at Southern Methodist University, were especially generous in their bibliographical assistance. Last, but not least, Mrs. Hollis W. Huston and my wife, between them, managed the difficult task of putting the results of this project into fair copy. To them all I am most grateful.' FINIS CITATIONIS



Augustinum hipponensem cum vix uno post obitum eius anno numeravit longinquus Decessor ille Noster Sanctus Caelestinus Primus “inter magistros optimos” Ecclesiae (CAELESTINI I Apostolici Verba, mense maii 431: PL 50, 530 A), eo quidem ex tempore ipso haud umquam praesens hic in vita Ecclesiae adesse ac totius in occidentalis orbis mente humanitatisque ratione cessavit. Cuius porro morum exempla et monumenta doctrinarum alii similiter ad contemplandum imitandumque Pontifices Romani exposuerunt, ne Concilia ipsa complura commemoremus, affatim quae materiam saepissimeque ipsius hauserunt ex scriptis. Philosophica autem eius praecepta a Pontifice Romano Leone XIII in Litteris elata sunt Encyclicis “Aeterni Patris” inscriptis (Cfr. LEONIS XIII  Aeterni Patris, die 4 aug. 1879: Acta Leonis XIII, I, Romae 1881, p. 270); Pius dein XI virtutes illius summatim celebravit atque doctrinas Litteris pariter in Encyclicis “Ad Salutem Humani Generis”, ubi neminem aut paucissimos summum Augustino aequari docuit eorum posse qui ab hominum generis primordiis ad nostros usque effloruissent dies, tum acumine ingenii maximo tum doctrinarum ubertate atque excelsitate, tum demum vitae ipsius sanctimonia catholicaeque veritatis tutela (Cfr. PII XI Ad Salutem Humani Generis, die 22 apr. 1930: AAS 22 (1930) 233); affirmavit postmodum Paulus Sextus: “non tantum in illo refulgere insigniter reapse dici posse omnes Patrum proprietates, verum unisersam antiquitatis etiam mentem in eius confluere opera ex eiusdemque item operibus cogitandi rationes derivari totam doctrinae traditionem subsequentibus saeculis pervadentes” (PAULI VI Allocutio habita ad sodales Ordinis S. Augustini, cum Institutum Patristicum  «Augustinianum» praesens inauguravit, die 4 maii 1970: Insegnamenti di Paolo VI, VIII (1970) 439 s.).

Quibus Decessorum Nostrorum vocibus Nostram quoque addidimus sententiam, cum optare Nos vehementer asseveravimus “ut philosophica ac theologica et spiritalis eius pervestigaretur doctrina ac disseminaretur, quo . . . magisterium suum posset is in Ecclesia etiamnunc propagare, magisterium - diximus - humile simul et lucidum, quod de Christo potissimum ageret deque caritate” (IOANNIS PAULI PP. II Allocutio ad professores et alumnos Instituti Patristici «Augustinianum», in eiusdem aedibus congregatos habita, 5, die 7 maii 1982: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, V, 2 (1982) 1437). Alias etiam spiritali magni huius Sancti progeniei nominatim suadebamus “ut viventem Sancti Augustini allicientemque iucunditatem ipsi conservarent in huius aequabiliter temporis societate”, optimam scilicet atque incitantem vitae speciem -, quoniam “accurata ipsa amansque vitae eius cognitio necessario Dei sitim inflammat -, attrahentem Christi vim, sapientiae amorem veritatisque, gratiae necessitatem et precationis, virtutis ac fraternae caritatis necnon beatae desiderium aeternitatis” (EIUSDEM Sermo abitus ad Capitulum Generalem Ordinis Fratrum S. Augustini, 1, die 25 aug. 1983:  Insegnamenti di Giovanni Paolo II, VI, 2 (1983) 305).

Magnopere idcirco laetamur faustum ipsum eventum decimi et sexti a conversione illius baptismoque exacti saeculi optabilem sane Nobis praebere opportunitatem ante oculus rursus constituendi praeclaram eius speciem. Quae quidem commemoratio eodem tempore erit gratiarum Deo actio pro hoc Ecclesiae reddito dono per eamque universo hominum generi, mirabili illa ex conversione; aptissima etiam erit occasio omnes commonefaciendi: hunc conversum, aliquando episcopum factum, eximium fuisse pastoris exemplar, impavidum rectae fidei seu, uti dicebat, “virginitatis” fidei (Cfr. S. AUGUSTINI Serm. 93, 4;  Serm. 213, 7; PL 38, 575; 38, 1063) vindicem, ingeniosum illius philosophiae effectorem, quae propter congruentiam cum fide appellari probe potest christiana, indefatigabilem spiritalis religiosaeque perfectionis fautorem. 


Iter porro eiusdem conversionis ipsis cognovimus ex eius scriptorum monumentis, quae videlicet ante baptismum (Cfr. EIUSDEM De beata vita, 4: PL 32, 961; Contra Acad. 2, 2, 4-6: PL 32, 921-922;  Solil. 1, 1 , 1-6: PL 32, 869-872) in Cassiciaci contexuit solitudine, at celebratissimis potissimum ex Confessionibus, quod opus propriae est vitae narratio sed etiam theologiae ac mysticae disciplinae, quin immo et poeticae, tractatio, ubi veritatem sitientes suorumque conscii sibi limitum se reppererunt reperiuntque ipsi. Suo ille tempore auctor hanc habebat notissimas inter scriptiones suas. Appropmquans emm lam termino vitae scribit: “Quid autem meorum opusculorum frequentibus et delectabilius innotescere potuit, quam libri Confessionum mearum?” (EIUSDEM De dono persev., 20, 53: PL 45, 1026). Quod posteri numquam negaverunt iudicium; contra maximopere idem confirmaverunt. Lectitantur hodie quoque Sancti Augustini Confessiones, quae, uti sunt locupletes interiore intuitu religionisque affectu, alte in hominum animis operantur et excitant atque conturbant. At non soli inde affficiuntur credentes; nam cui nondum es fides, sed eam qui conquirit, veluti unam saltem rem certam, quae illum sinit semet comprehendere ipsum suaque desideria recondita animique supplicia, perulitem offendit huius libri lectionem. Sancti Augustini conversio, quam totam studium pervadit inquirendae veritatis, potest nostri quoque temporis homines plurimum docere ita saepe errantes summa coram vitae omnis quaestione.

Eandem vero conversionem hanc percucurrisse constat iter prorsus singulare, cum non sane id ageretur ut catholica fides retegeretur, verum tandem repeteretur. Eam enim amiserat ille sibi profecto persuasum habens perdentem se ipsam nom iam Christum sed solam Ecclesiam deserere.

Christiano namque more a matre (Cfr. S. AUGUSTINI Confessiones 1, 11, 17: PL 32, 669) erat institutus, pia videlicet sanctaque Monica (Cfr. ibid. 9, 8, 17-9, 13, 17: PL 32, 771-780). Porro eandem ob educationem fideliter semper credidit Augustinus non modo Deum esse providentiamque et vitam aeternam (Cfr. ibid. 6, 5, 8: PL 32, 723), verum Christum etiam cuius nomen, ut ait “in ipso adhuc lacte matris . . . praebiberat” (Ibid. 3, 4, 8: PL 32, 686; Ibid. 5, 4, 25: PL 32, 718). Ad catholicae aliquando Ecclesiae fidem reversus, scripsit postmodum redisse esse “quasi de itinere in illam religionem, quae pueris nobis insita est, et medullitus implicata” (EIUSDEM  Contra Acad. 2, 2, 5: PL 32, 921). Ipsius igitur interiorem progressionem intellegere quicumque voluerit atque rationem fortasse ultimam ingenii eius mentisque debet omnino hac proficisci a veritate.

Experrectus undevicesimo aetatis anno ad sapientiae amorem, cum Ciceronis perlegisset Hortensium: “Ille vero liber mutavit affectum meum . . ., et immortalitatem sapientiae concupiscebam aestu cordis incredibili” (EIUSDEM  Confessiones 3, 4, 7: PL 32, 921), intimis iam sensibus veritatem amabat omnibusque animi viribus eam conquirebat semper. “O Veritas, Veritas, quam intime etiam tum medullae animi mei suspirabant tibi!” (Ibid. 3, 6, 10: PL 32, 687).

Quamquam hic autem suberat amor veritatis, in magnos tamen Augustinus procidit errores. Quorum quidem causas quaerunt docti inveniuntque tribus in partibus: in vitiata ipsa explicatione necessitudinum inter rationem intervenientium ac fidem, tamquam alterutram eligi oporteret; in putata aliqua Christi et Ecclesiae discrepantia, unde persuadebant sibi quidam ut plenius quis ad Christum adhaeresceret, esse ipsam deserendam Ecclesiam; in cupiditate se a peccati conscientia liberandi non per eius remissionem ex gratiae opere, verum per humanarum partium negationem ipso in peccato.

Fuit ideo error primus afi:ectio rationalis quaedam, qua sibi persuasit “docentibus potius quam iubentibus esse credendum” (S. AUGUSTINI De beata vita, 4: PL 32, 961). Quo porro animo Sacras Litteras evolvit seque mysteriis ipsis repelli sensit quae inibi continerentur, quippe quae demissa necesse esset fide amplecti. Suo postea populo enarrans hoc vitae tempus dixit: “Loquor vobis, aliquando deceptus, cum primo puer ad divinas Scripturas ante vellem afferre acumen discutiendi quam pietatem quaerendi . . . Ego autem miser, cum me ad volandum idoneum putarem, reliqui nidum; et prius cecidi, quam volarem” (EIUSDEM Serm. 51, 5, 6: PL 38, 336).

Incidit hoc tempore in Manichaeos, quos auscultavit estque sectatus, et eam quidem ob rationem praecipuam quod “se dicebant, terribili auctoritate separata, mera et simplici ratione eos qui se audire vellent introducturos ad Deum, et errore omni liberaturos” (EIUSDEM De utilitatem credendi, 1, 2: PL 42, 66). Tunc porro praebebat se Augustinus “apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem” (Ibid.), solius videlicet rationis virtute.

Pluribus autem studiorum traductis annis, potissimum philosophiae (Cfr. EIUSDEM Confessiones 5, 3, 3, 23; 5, 14, 24: PL 32, 707), cum deceptum intellegeret se at Manichaeorum inductus efficacitate praedicandae propriae doctrinae usque sibi persuaderet haud reperiri in catholica Ecclesia veritatem (Cfr. ibid. 5, 10, 19; 5, 13, 23; 5, 14, 24: PL 32, 715. 717. 718), magna correptus est animi debilitate seque proin verum umquam cogniturum desperavit: “diu gubernacula mea repugnantia omnibus ventis in mediis fluctibus Academici tenuerunt” (EIUSDEM De beata vita, 4: PL 32, 961; cfr. Confessiones 5, 9, 19; 5, 14, 25; 6, 1, 1: PL 32, 715. 718. 719).

Idem vero eum veritatis amor eripuit hoc ex interiore discrimine, qui numquam intra eum non vigebat. Fieri non posse perspexit ut veritatis via hominum clauderetur menti; quam si minus detegerent, idcirco evenire quod neglegerent ac despicerent modum veritatis quaerendae (Cfr. EIUSDEM De utilitate credendi, 8, 20: PL 42, 78-79). Qua quidem firma roboratus sententia ipse sibi respondit: “Imo quaeramus diligentius, et non desperemus” (S. AUGUSTINI  Confessiones 6, 11, 18: PL 32, 729). Perrexit itaque inquirere iamque, gratia divina perductus, quam deprecando et ubertim flendo mater impetraverat (Cfr. ibid. 3, 12, 21: PL 32, 694), portum occupavit.

Rationem fidemque binas esse intellexit impulsiones, simul quae operari deberent ut ad veritatis cognitionem ipsum perveherent hominem (Cfr. EIUSDEM  Contra Acad. 3, 20, 43; PL 32, 957; Confessiones 6, 5, 7:  PL 32, 722-723), earum vero utramque suum habere principatum - fidem scilicet temporarium, absolutum rationem: “Tempore auctoritas, re autem ratio prior est” (EIUDEM De Ordine 2, 9, 26: PL 32, 1007); pariter intellexit, ut esset fides secura, opus divina esse auctoritate illamque haud aliam haberi atque Christi ipsius, magistri maximi - de quo non Augustinus dubitaverat umquam (Cfr. EIUSDEM Confessiones 7, 19, 25: PL 32, 746) - hanc Christi auctoritatem in Sacris recondi Litteris (Cfr. ibid. 6, 5, 7; 6, 11, 19; 7, 7, 11: PL 32, 723. 729. 739), quas Ecclesiae catholicae confirmaret vicissim auctoritas (Cfr. ibid. 7, 7, 11: PL 32, 739).

Auxiliantibus sic Platonicis philosophis expedivit se materiali vitae notione quam a Manichaeis sibi asciverat: “Et inde admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te . . . Intravi, et vidi qualicumque oculo animae meae . . . supra mentem meam, lucem incommutabilem” (Ibid. 7, 10, 16:  PL 32, 742). Haec nempe incommutabilis lux interminatos ipsi reseravit fines spiritus et Dei.

De gravi autem quaestione super malo, ubi plurimum discruciabatur (Cfr.  ibid. 7, 1, 1; 7, 7, 11: PL 32, 733. 739), cognovit primum interrogandum esse non iam unde illud es set sed quid (Cfr. ibid. 7, 5, 7: PL 32, 736), percepitque non quasi substantiam aliquam esse malum verum boni privationem: “quaecumque sunt, bona sunt. Malumque illud quod quaerebam unde esset, non est substantia” (Ibid. 7, 13, 19: PL 32, 743). Deum propterea omnia fecisse collegit nec quidquam esse substantiae quod a ipso non esset factum (Cfr. ibid. 7, 12, 18: PL 32, 743).

Ex propriae autem vitae experientia instructus (Cfr. S. AUGUSTINI  Confessiones 7, 3, 5: PL 32, 735) comprehendit id quod experimentum fuit decretorium: originem nempe ducere peccatum de hominis voluntate - voluntate libera quidem et debili: “ego eram qui volebam, ego qui nolebam; ego, ego eram” (Ibid. 8, 10, 22: PL 32, 759; cf Ibid.   8, 5, 10-11: PL 32, 753-754).

Asseverare hoc tempore quamquam poterat pervenisse se, non ita tamen res se habebat; novi videlicet erroris tendiculis implicabatur. Pro concesso enim sumebat suis se posse viribus solis beatificantem ad veritatis comprehensionem pervadere. A qua tandem opinione eum aliquid dimovit quod infeliciter est expertus (Cfr. Ibid. 7, 17, 23: PL 32, 744-745). Aliud hinc esse intellexit metam conspicere, attingere eam aliud (Cfr. Ibid. , 7, 21, 26: PL 32, 749). Necessarias ergo ut vires praesto haberet viamque ipsam, arripuit “avidissime”, inquit, “venerabilem stilum Spiritus tui, et prae caeteris apostolum Paulum” (Ibid. , 7, 21, 27: PL 32, 747). Magistrum exinde Christum in Paulinis epistulis repperit, Verbum incarnatum, unicum inter Deum hominesque Mediatorem. Suo tunc in proprio fulgore se ipsi aperuit “philosophiae faciens” (EIUSDEM Contra Acad. 2, 2, 6: PL 32, 922): philosophia nempe Pauli erat quae Christum uti caput habet “Dei virtutem et Dei sapientiam” (1 Cor 1, 24) quaeque alia pariter capita habet: fidem et humilitatem et gratiam; haec “philosophia”, quae sapientia simul et gratia est, per quam fieri non solum potest ut patriam quis cognoscat, verum eam etiam attingat (Cfr. S. AUGUSTINI Confessiones 7, 21, 27: PL 32, 748).

Detecto ita Christo Redemptore animoque ei addicto in portum revenit Augustinus catholicae fidei ad fidemque ipsam ad quam institutus erat a matre: “Audieram enim ego adhuc puer de vita aeterna nobis promissa per humilitatem Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram” (Ibid. , 1, 11, 17: PL 32, 669). Omnes errores amor in veritatem divina nutritus gratia superavit.

Verumtamen via necdum erat terminata. Vetus enim in Augustini mente renascebatur propositum: sese scilicet totum sapientiae tradendi, cum eam aliquando comperisset, omnem nempe abiciendi spem terrenam ut illam consequeretur (Cfr. Ibid. , 6, 11, 18; 8, 7, 17: PL 32, 729, 757). Iam nihil proferre valebat excusationis: nam exoptata adeo vehementer veritas iam erat certa (Cfr. Ibid. , 8, 5, 11-12: PL 32, 754). Dubitabat nihilominus causasque conquirebat cur id facere non oporteret decernere (Cfr. Ibid. , 6, 12, 21: PL 32, 730). Robusta vincula erant quae terrestres eum ligabant ad spes: honores et quaestus et nuptiae (Cfr. Ibid. , 6, 6, 9: PL 32, 723); praesertim vero nuptiae pro acquisitis interea moribus (Cfr. Ibid. , 6, 15, 25: PL 32, 732).

Hoc ita sentiebat non quod sibi interdiceretur ne coniugium iniret - perbene id noverat Augustinus (Cfr. Ibid. , 8, 1, 2: PL 32, 749) - sed quia catholicus esse nollet christianus nisi illo pacto videlicet, repudiando etiam optimo familiae proposito tantum expetito seque “tota” mente devovendo Sapientiae amori cultuique. Illud in consilium capiendum, quod intimis ipsius conveniebat optatis, at altius insitis dissentiebat consuetudinibus, exemplum ipsum incitabat eum Antonii aliorumque monachorum qui in occidente etiam orbis parte increbrescebant quosque casu quodam cognoverat (Cfr. S. AUGUSTINI Confessiones 8, 6,13-15: PL 32, 755-756). Erubescens nimis percontabatur: “Tu non poteris quod isti, quod istae” (Ibid.  8, 11, 27: PL 32, 761). Profunda hinc et crucians exorta est contentio quam divina rursus gratia laetum perduxit ad finem (Cfr. Ibid.  8, 7, 16-12, 29: PL 32, 756-762).

Enarrans matri suae Augustinus serenum animosumque consilium: “Inde ad matrem ingredimur, indicamus; gaudet. Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat et triumphat; et benedicebat tibi, qui potens es ultra quam petimus aut intelligimus facere (Ef 3, 20), quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat, quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim me ad te, ut nec uxorem quaererem nec aliquam spem saeculi huius” (S. AUGUSTINI Confessiones 8, 12, 30: PL 32, 762).

Hoc ipso ex temporis momento nova coepit Augustino ipsi vita: scholasticum itaque annum absolvit - cum vindemiales instarent feriae (Cfr. Ibid.  , 9, 2, 2-4: PL 32, 763) - in solitudinemque Cassiciaci se recepit (Cfr. Ibid.  9, 4, 7-12: PL 32, 766-769) ac feriis peractis docendi deposuit officium (Cfr. Ibid. , 9, 5, 13: PL 32, 769) et Mediolanum ineunte anno trecentesimo octogesimo septimo remigravit, ubi inter catechumenos inscribendum se curavit et nocte Sabbati Sancti, die vicesimo tertio - quarto mensis Aprilis, ab episcopo Ambrosio est sacro fonte expiatus, cuius de contionibus tantum dudum didicerat: “Babtizati sumus, et fugit a nobis sollicitudo vitae praeteritae. Nec satiabar illis diebus dulcedine mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salutem generis humani”. Atque altissimam testatus iam animi permotionem addit: “Quantum flevi in hymnis et canticis, suave sonantis Ecclesiae tuae vocibus commotus acriter!” (Ibid.  , 9, 6, 14: PL 32, 769).

 Percepto autem rite baptismo unum iam concupiscebat illud Augustinus - idoneum videlicet detegere locum ubi cum sodalibus una ipse ad “sanctum propositum” Domino serviendi vivere valeret (Cfr. Ibid. , 9, 6, 14: PL 32, 769). Quem in Africano oppido Tagaste reperit, suo in natali oppido, quo matre apud Ostia Tiberina vita defuncta (Cfr. S. AUGUSTINI Confessiones 9, 12, 28 s.: PL 32, 775 s.) nonnullisque Romae traductis mensibus in monastici motus investigatione (Cfr. EIUSDEM De mor. Eccl. Cath 1, 33, 70: PL 32, 1340) denique tandem advenit. Illuc nempe appulsus “a se iam alienatis curis saecularibus, cum iis qui eidem adhaerebant, Deo vivebat, ieiuniis, orationibus, bonisque operibus, in lege Domini meditans die ac nocte”. Flagrans ille veritatis amator vitam devovere studebat suam asceticae disciplinae et contemplationi et mentis ingeniique apostolatui. Idem enim primus vitae narrator sic addit: “Et de iis quae sibi Deus cogitanti atque oranti intellecta revelabat; et praesentes et absentes sermonibus ac libris docebat” (Possisii Vita S. Augustini, 3, 1: PL 32, 36). Complures in oppido Tagaste conscripsit libros, haud aliter ac Romae fecerat et Mediolani et in loco Cassiciaco.

Tribus dein post annis Hipponem Regium se contulit, locum pariter inquisiturus coenobium ubi conderet necnon amicum converturus quem ad monasticam se vitam allicere posse confidebat sacerdotium invitus pro ea re accepit (Cfr. S. Augustini Serm. 355, 2: PL 39, 1569). Prius vero nequaquam deserens propositum, impetravit sibi ut excitare liceret monasterium laicorum quod incoluit et unde permulti tum prebyteri tum episcopi ipsi in omnem profecti sunt Africam (Cfr. POSSIDII Vita S. Augustini, 11, 2: PL 32, 42). Creatus dein quinque post annos et ipse episcopus domum suam in monasterium clericorum transfiguravit. Speciem namque illam ac notionem, suae conversionis tempore conceptam, animo non deposuit umquam nec sacerdos neque uti episcopus. Quin immo regulam deduxit ad servos Dei, tantas quae partes egit agitque etiamnunc in vita religiosa occidentali (Cfr. L. Verheijen, la règle de Saint Augustin, Paris 1967, I-II).  


Diutius aliquanto in rationibus praecipuis quibusdam sumus commorati ipsius Augustini conversionis utpote quae alias tot utiles pariant doctrinas non credentibus modo, verum universis etiam bonae voluntatis hominibus: quam nempe facile a via sit abscedere vitae quamque contra difficile veritatis iterum reperire semitam. Praeterea nos etiam mira haec adiuvat conversio ut subsequentem eius comprehendamus vitam: is enim monachus et sacerdos et episcopus semper se praebet magnum illum virum gratia fulminatum: “Sagittaveras tu cor nostrum caritate tua, et gestabamus verba tua transfixa visceribus” (S. AUGUSTINI Confessiones 9, 2, 3: PL 32, 764: Cfr. Ibid.  10, 6, 8: PL 32, 782). At potissimum nos iuvat ad mentem ipsius expeditius perspiciendam quae adeo universalis fuit et alta ut christianae doctrinae officium quoddam persolvat incomparandum simul et periturum numquam; quin immo ut haud sine maxima causa nominare illum valeamus Europae christianae patrem.

Occulta eius indefatigabilis inquisitionis vis eadem profecto erat qua per totum conversionis tramitem erat ille pariter directus: veri tatis scilicet amor. Ipsemet item ait: “Quid enim fortius desiderat snima quam veritatem?” (EIUSDEM Tractatus in Gv 26, 5: PL 35, 1609). Atque in sublimioris cuiusdam theologicae mysticaeque contemplationis monumento, quod sua potius ex aliqua interiore necessitate deduxit quam exteriores ullas ob necessitates, meminit huius Augustinus amoris ac scribit: “rapimur amore indagandae veritatis” (EIUSDEM De Trinitate 1, 5, 8: PL 42, 825). Et tunc quidem investigationis argumentum erat mysterium Trinitatis augustum Christique etiam mysterium Patris revelationis, qui est “scientia ac sapientia” hominis: hinc permagnum est opus enatum De Trinitate.

Studii autem illius progressio, quod perpetuus amor alebat, binas simul percurrebat vias: altioris nempe perscrutationis catholicae fidei atque defensionis ipsius eos adversus omnes qui aut illam denegabant uti Manichaei paganique aut perperam explicabant uti Donatistae Pelagiani Ariani. Difficulter quis viae committere se potest quasi per mare Augustinianae cogitationis; eoque diffilcilius - si quidem omnino fieri potest - breviter eam perstringere. Liceat tamen Nobis in plurimorum utilitatem quasdam commemorare illuminatas huius summi ingenii conceptiones.

Reliquas ante cunctas ea quaestio exstat quae iuvenem eum velut forcipe detinebat in quamque deinceps omnem convertit mentis virtutem animique commotionem: de necessitudinis id est natura rationem inter ac fidem; quae quaestio numquam non persistit, nec hodie minus quam antehac cuius ex solutione iter ipsum pendet totius cogitationis humanae. Sed perplexa sane est quaestio, cum id inibi agatur ut salvus quis et incolumis per extrema duo transeat, fideismum qui rationem spernit, ac rationalismum qui fidem excludit. Vires itaque ingenii operisque etiam pastoralis Augustini eo intendebantur ut, quoniam nulli “dubium est gemino pondere nos impelli ad discendum” (EIUSDEM Contra Acad 3, 20, 43: PL 32, 957), comprobaret idem duplex pondus communiter operari debere.

Fidem omnino is audiebat; rationem vero haud minus efferebat, cum proprium utrique principatum ascriberet vel tempus vel ipsum pondus (Cfr. EIUSDEM De ordine 2, 9, 26: PL 32, 1007). Omnibus enim illud edixit: crede ut intelligas, at repetivit aequabiliter illud: intellige ut credas (Cfr. S. AUGUSTINI Serm. 43, 9: PL 38, 258). Opus perennis sane commoditatis scripsit de utilitate credendi (Cfr. EIUSDEM De utilitate credendi: PL 42, 65-92) docuitque fidem medicamentum esse idoneum ad spiritus oculum sanandum (Cfr. EIUSDEM Confessiones 6, 4, 6: PL 32, 722; De serm. Domini in monte 2, 3, 14: PL 34, 1275), invictam virtutem ad omnes maximeque debiles ab errore prohibendos (Cfr. EIUSDEM Epist 118, 5, 32: PL 33, 447), nidum quendam in quo pinnae sumuntur altos ad animi volatus (Cfr. EIUSDEM Serm. 51, 5, 6:  PL 38, 337), semitam brevem quae efficit ut cito, certo universoque errore amoto, veritates cognoscantur ad sapientiam homines perducentes (Cfr. EIUSDEM De quantitate animae, 7, 12: PL 32, 1041-1042). Defendit vero numquam carere fidem ratione, quandoquidem demonstret ratio ipsa “cui sit credendum” (EIUSDEM De vera relig. 24, 25: PL 34, 1041-1042). “Habet namque fides oculos suos quibus quodammodo videt verum esse, quod nondum videt” (EIUSDEM Epist 120, 2, 8: PL 33, 456) . Quapropter “nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum”, quoniam “ipsum credere nihil aliud est, quam cum assensione cogitare . . . fides si non cogitetur, nulla est” (EIUSDEM De praed. sanctorum 2, 5: PL 44, 962-963).

Sermo autem de fidei oculis defluit tandem in orationem de ipsa credibilitate, in qua saepius Augustinus versatur cuiusque etiam causas depromit ut confirmet paene illam conscientiam, qua ipsemet ad catholicam fidem prius reverterat. Integrum placet locum exscribi: “In catholica enim Ecclesia, ut omittam sincerissimam sapientiam . . . ut ergo hanc omittam sapientiam (Hoc ipsum quod Augustino validissimum videbatur argumentum, ab adversariis non erat receptum) . . . multa sunt alia quae in eius gremio me iustissime teneant. Tenet consensio populorum atque gentium; tenet auctoritas miraculis inchoata, spe nutrita, caritate aucta, vetustate firmata; tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum; tenet postremo ipsum Catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista Ecclesia sola obtinuit” (EIUSDEM Contra ep. Man. 4, 5: PL 42, 175).

In opere ingenti De Civitate Dei, quod apologeticum simul est et dogmaticum, de ratione Edeque quaestio iam transit in fidem animique culturam. Qui tanto opere enixus est ut conderet ac proveheret christianam humanitatem, resolvit Augustinus difficultatem tribus permagnis enucleandis argumentis, quae nempe sunt: Eda doctrinae christianae explanatio, redemptio paganae culturae iis in rebus, quae restitui poterant quaeque in philosophiae provincia haud erant paucae, constans demonstratio subiacentium christianae doctrinae elementorum veritatis perennisque utilitatis, quae inter paganam humanitatem emergebant, sed quae per ipsa christiana praecepta salutariter consummabantur atque honestabantur (Cfr. ex. causa, S. AUGUSTINI De civitate Dei 2, 29, 1-2: PL 41, 77-78). Haud iniuria opus De Civitate Dei plurimum lectitatum Media Aetate est dignumque etiamnum est quod tamquam exemplar pervolutetur et invitamentum simul quo inquiratur altiore ratione in christiani nominis congressionem cum populorum culturis. Pretium ideo operae est locum Augustinianum magni quidem hac de re ponderis proferre: “Coelestis civitas . . . e omnibus gentibus cives evocat . . . non curans quidquid in moribus, legibus, institutisque diversum est; . . . nihil eorum rescindens nec destruens, imo etiam servans ac sequens: quod licet diversum in diversis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur, si religionem quam unus summus et verus Deus colendus docetur, non impedit” (Ibid.  19, 17: PL 41, 645).

Alia nominum duorum iunctura excellens, quam sine intermissione est Augustinus ipse perscrutatus, scilicet est Deus-homo. Liberatus enim ille - quem ad modum superius est narratum - rerum materialium studio, quo ne Dei accuratam ascisceret sibi notionem yroindeque rectam etiam hominis conceptionem impediebatur, hoc in binomio magna locavit investigationis suae argumenta (Cfr. EIUSDEM Solil. 1, 2, 7: PL 32, 872); eaque somper ponderavit simul: hominem cum cogitaret Deum, Deum cogitans hominem, qui eius est imago.

In Confessionibus duplex haec ponitur interrogatio: “Quid mihi es? . . . Quid tibi sum ipse?” (EIUSDEM Confessiones 1, 5, 5: PL 32, 663). Quibus ut rite respondeat, omnes suas vires impendit deliberandi omnemque fatigationem apostolatus sui insomnem. Penitus enim persuaserat sibi fando Deum exprimi nequire; ita profecto clamavit: “Quid mirum si non comprehendis? Si enim comprehendis, non est Deus” (EIUSDEM Serm. 117, 5: PL 38, 673). Quo circa “non . . . parva est inchoatio cognitionis Dei, si antequam possimus nosse quid sit, incipiamus iam nosse quid non sit” (EIUSDEM Epist 120, 3, 13: PL 33, 459). Necesse ideo eniti est “ut sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate magnum, sine indigentia creatorem” sicque omnes per rerum ordines, quos Aristoteles recensuerat (EIUSDEM De Trinitate 5, 1, 2: PL 42, 912; Cfr. Confessiones 4, 16, 28: PL 32, 704).

Quantumvis transcendens sit et ineffabile ipsum numen divinum, ex sua tamen hominis conscientia profectus, qui sese noverit et esse et cognoscere et diligere, necnon ex Sacris Litteris roboratus, quae Deum nobis praebent Esse ipsum supremum (Es 3, 14), Sapientiam summam (Sap passim) Amoremque primum (1 Gv 4, 8), collustrat Augustinus triplicem hanc Dei notionem: ipsius Esse nempe, unde omnia quae sunt per creationem ex nihilo progrediuntur, Veritatis, unde hominum illuminatur mens ut veritatem certo cognoscere valeat, Amoris, unde procedit et quo etiam omnis verus amor recedit. Etenim, uti crebrius ipse iterat, est Deus “et causa subsistendi, et ratio intelligendi, et ordo vivendi” (S. AUGUSTINI De civitate Dei 8, 4: PL 41, 228) vel, ut alia utamur percelebri pariter formula, “causa constitutae universitatis, et lux percipiendae veritatis, et fons bibendae felicitatis” (Ibid. , 8, 10, 2: PL 41, 235).

Maxime vero Augustini agitabatur ingenium, cum Dei commorationem in homine expenderet, quae intima quidem est atque arcana prorsus. Deum porro comperit “internum aeternum” (EIUSDEM Confessiones 9, 4, 10: PL 32, 768), secretissimum et praesentissimum (Cfr. Ibid.  1, 4, 4: PL 32, 662): quoniam abest, homo eum conquirit; quia vero adest, cognoscit eum invenitque. Adest enim Deus tamquam “substantia creatrix mundi” (EIUSDEM Epist 187, 4, 14: PL 33, 837), illustrans veritas (Cfr. EIUSDEM De magistro 11, 38-14, 46: PL 32, 1215-1220), amor ipse qui attolit (Cfr. EIUSDEM Confessiones 13, 9, 10: PL 32, 848-849), interior sane quam quae homini sunt intima altiorque etiam quae inibi sunt altissima. Tempus enim commemorans ante conversionem suam, sic alloquitur Deum: “Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te . . . Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo meo”(Ibid.  3, 6, 11: PL 32, 687-688); “Mecum eras, et tecum non eram” (Ibid. , 10, 27, 38: PL 32, 795). Quin immo instat: “tu eras ante me; ego autem et a me discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te?” (Ibid.  5, 2, 2: PL 32, 707). Quisquis ideo semet non invenit ipsum, nec detegit Deum, cum intimis Deus sit in singulis nobis.

Se ideo nisi ad Deum ordinatum comprehendere homo nequit. Quam eminentem profecto veritatem inexhausta quadam ingenii ubertate explicavit Augustinus, dum hominis cum Deo ipso necessitudinem coniunctionis perscrutabatur eamque dein modis quam maxime variis et efficacibus declarabat. Ipsum considerat hominem veluti contentionem quandam ad Deum. Notissima porro eius sunt omnibus dicta: “fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te” (Ibid. 1, 1, 1: PL 32, 661). Eum praeterea videt tamquam potestatem aliquam qua ille ad visionem usque Dei directam tolli possit: finitum quod attingit infinitum. In opere enim De Trinitate sic scribit: “Eo quippe ipso imago eius est, quo eius capax est, eiusque particeps esse potest” (EIUSDEM De Trinitate, 14, 8, 11: PL 42, 1044). Facultas haec “in anima hominis, id est rationali sive intellectuali . . . immortaliter immortalitati eius est insita”, ac propterea praestantiae eius documentum: “quia summae naturae capax est, et esse particeps potest; magna natura est” (Ibid. 14, 4, 6: PL 42, 1040). Contemplatur insuper illum uti illud esse, cui opus Deo ipso est, quando beatitatis eget, quam uno invenire potest in Deo. “In tanta excellentia creata est (natura humana), ut licet ipsa sit mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non suiciat nisi Deus” (S. AUGUSTINI De civitate Dei 12, 1, 3: PL 41, 349).

Quod autem ita ratio necessitudinis constituta est inter hominem ac Deum, idcirco vehementer hortatur Augustinus homines interiorem ad vitam. “In te ipsum redi; in interiore homine habitat veritas; et si tuam naturam mutabilem inveneris, transcende et teipsum” (EIUSDEM De vera relig. 39, 72: PL 34, 154), ut Deus reperiatur, fons videlicet lucis, unde mentes illustrantur. Praeter veritatem porro in homine interiore arcana illa latet amandi potestas, quae veluti pondus - qua celebri utitur Augustinus similitudine (Cfr. EIUSDEM Confessiones 13, 9, 10: PL 32, 848-849) - eum attolit extra se ad alios potissimumque ad Alterum, nempe Deum. Amoris immo idem pondus hominem reddit suapte natura socialem (Cfr. EIUSDEM De bono coniugali 1, 1: PL 40, 373); sic “nihil . . . est quam hocgenus . . . tam sociale natura” (Cfr. EIUSDEM De civitate Dei 12, 27: PL 41, 376).

Interior vero hominis pars, ubi immensi colliguntur veritatis amorisque thesauri, “grande profundum” (Cfr. EIUSDEM Confessiones 4, 14, 22: PL 32, 702) praebet, quod non desinit doctor noster rimari umquam de quoque umquam mirari. At hoc loco addatur oportet ei qui de semet ipso cogitet atque de hominum historia comparere hominem ut “problema” magnum vel, sicut ait Augustinus, id quod est “magna quaestio” (Ibid. 4, 4, 9: PL 32, 697). Nimis enim multae sunt quaestiones ipsae, quae eum circumsistunt: quaestio mortis ac partitionis intimae, quam intra se patitur, necnon inaequalitatis insanabilis inter id quod est et id quod cupit; quaestiones, quae omnes principalem ad illam unam rediguntur, consistentem scilicet ipsius in excellentia simul et incredibili miseria. Hisce in quaestionibus, super quibus Concilium Vaticanum II fusius uberiusque disceptavit, sibi cum propositum esset pertractare “hominis mysterium” (Gaudium et Spes, 10; cfr. 12-18), summo elaboravit Augustinus studio totamque mentis suae aciem adhibuit ut ipsius detegeret veritatem, quae saepius sese pertristem demostrat: si enim constat genus nullum quam hominum natura tam esse sociale, similiter patet - ut auctor scripti De Civitate Dei eloquitur ipsa eadem institutus historia - illud: “Nihil . . . est quam hoc genus tam discordiosum vitio” (Cfr. S.AUGUSTINI De civitate Dei 12, 27: PL 41, 376); verum etiam ut solutionem eiusdem conquireret exponeretque. Quod vero attinet ad solutionem, invenit Augustinus dumtaxat unam, quae ipsi paulo ante conversionem eluxit: Christum nempe hominis Redemptorem. Ad quam ipsimet responsionem necesse esse senseramus animos et oculos Christifidelium Ecclesiae necnon omnium bonae voluntatis hominum dirigere primis in Litteris Nostri Encyclicis, nominatim quidem “Redemptor Hominis” inscriptis, perlibenter quidem Nostram in vocem concludentes universam traditionem christianam.

Ingrediens autem hanc quaestionem Augustini mens, quamvis philosophica demum maneat, magis tamen theologica fit atque gemina illa appellatio - Christi atque Ecclesiae - quam negaverat ante deindeque iuventutis aetate rursus agnovit - quasi incipit explanare latiorem illam coniunctionem Deum inter et hominem.

Christus atque Ecclesia probe quidem dici possunt totius caput cogitationis theologicae apud episcopum Hipponensem; quin animo addi huc potest idem fuisse ipsius philosophicae disciplinae caput, cum sui temporis philosophos obiurgaret quod “sine homine Christo” essent philosophati (Cfr. EIUSDEM De Trinitate 13, 19, 24: PL 42, 1034). Seiungi autem Ecclesia nequit a Christo. Conversionis siquidem tempore agnovit accepitque laetus et gratus divinae Providentiae legem, qua “totum culmen auctoritatis lumenque rationis in illo uno salutari nomine atque in una eius Ecclesia, recreando atque reformando humano generi, constitutum est” (Cfr. EIUSDEM Epist. 118, 5, 33: PL 33, 448).

Sine ulla ipse dubitatione egit in scriptione magna De Trinitate necnon suis in sermonibus fuse eximieque de Trinitatis mysterio viamque simul venturae stravit theologiae. Asseveranter aequalitatem ac distinctionem aflirmavit Personam divinarum, quas etiam relationum ipsarum doctrina explanavit: Deus “quod habet, hoc est, excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur” (S. AUGUSTINI De civitate Dei 11, 10, 1: PL 41, 325). Spiritus Sancti praeterea enodavit theologiam, qui a Patre procedit et Filio, verum “principaliter” a Patre quoniam “totius divinitatis, vel, si melius dicitur, deitatis, principium Pater est” (EIUSDEM De Trinitate 4, 20, 29: PL 42, 908), isque Filio dedit gignendo ut etiam de illo Donum commune procederet (Cfr. ibid. 5, 17, 29: PL 42, 1081) tamquam Amor ipse, proindeque non generatur (Cfr. ibid. 15, 27, 50: PL 42, 1097; ibid. 1, 5, 8: PL 42, 824-825; 9, 12, 18:  PL 42, 970-971). Ut vero “garrulis ratiocinatoribus” redderet aliquando responsum (Cfr. ibid. 1, 2, 4: PL 42, 822), explicationem exposuit Trinitatis “psychologicam”, eius scilicet imaginem quaerens in memoria et intellegentia et caritate hominis et sic augustissimum fidei pervestigavit mysterium simulque altissimam rerum creatarum indolem qualis animus est hominum perpendit.

De Trinitate autem cum loquitur, in Christum tamen Patris revelatorem in opusque salutis fixos semper oculos dirigit. Ex quo enim perceperat paulo ante conversionem rationes ipsius Verbi Incarnati mysterii (Cfr. EIUSDEM  Confessiones 7, 19, 25: PL 32, 746), non inde desiit umquam interius perscrutari illud suasque notiones formulis quibusdam ita plenis testificari et efficientibus ut Calcedonensem veluti praenuntiarent doctrinam. Hoc esto earum significantius aliquod exemplum excerptum postremo de quodam opere eius: “fidelis . . . in eo veram naturam credit et confitetur humanam, id est nostram, quamvis singulariter suscipiente Deo Verbo, in unicum Filium Dei sublimatam, ita ut qui suscepit et quod suscepit una esset in Trinitate persona. Neque enim homine assumpto quaternitas facta est, sed Trinitas mansit, assumptione illa ineffabiliter faciente peronae unius in Deo et homine veritatem. Quoniam non Deum tantum dicimus Christum . . . nec hominem tantum . . . nec ita hominem, ut aliquid minus habeat quod ad humanam certum est pertinere naturam . . . sed dicimus Christum Deum verum, natum de Deo Patre . . . eundemque hominem verum, natum de homine matre . . . nec eius humanitatem qua minor est Patre, minuere aliquid eius divinitati, qua aequalis est Patri . . . Hoc autem utrumque unus est Christus” (S. AUGUSTINI De dono persev. 24, 67: PL 45, 1033-1034). Aut aliquanto brevius: “Idem Deus qui homo, et qui Deus idem homo: non confusione naturae, sed unitate personae” (EIUSDEM Serm. 186, 1, 1: PL 38, 999), “unam . . . in utraque natura personam” (EIUSDEM Serm. 294, 9: PL 38, 1340).

Hoc cum solido prospectu unitatis personae in Christo, qui praedicatur “totus Deus et totus homo” (EIUSDEM Serm. 293, 7: PL 38, 1322) amplissimam theologiae historiaeque provinciam Augustinus perlustrat. Si quando aspectus ipsius aquilinus in Christum Patris incidit Verbum, non minus hominem effert ille Christum. Immo vero confirmat vehementer, dempto homine Christo, nec ullam iam mediationem esse nec reconciliationem, slcut nec mstlncatlonem ullam nec resurrectionem aut ullam condicionem civitatis in Ecclesia, cuius caput ipse sit Christus (Cfr. EIUSDEM Tractatus in Io.. 66, 2: PL 35, 1810-1811). Quae ad argumenta crebrius revolvitur ille copioseque ea persequitur tum ut fidei reddat rationem, quam triginta et duos natus annos denuo obtinuit, tum ut necessitatibus satis faciat ipsius Pelagianae disputationis.

Unicus inter iustum immortalemque Deum mediator atque homines mortales peccatoresque est Christus, homo-Deus (EIUSDEM Serm. 47, 12-20: PL 38, 308-312), quandoquidem et mortalis est simul et iustus (EIUSDEM Confessiones. 10, 42, 68: PL 32, 808) ideoque libertatis via universa ac salutis. Quam extra viam, quae “numquam generi defuit humano, nemo liberatus est nemo liberatur, nemo liberabitur” (EIUSDEM De civitate Dei 10, 32, 2: PL 41, 315).

Christi mediatio in redemptionis impletur opere, quod non solo constat iustitiae exemplo, verum in primis reconciliationis sacrificio, quod verissimum (EIUSDEM De Trinitate 4, 13, 17: PL 42, 899) fuit et liberrimum (Ibid. 4, 3: PL 42, 898) et perfectissimum (Ibid. 4, 14, 19: PL 42, 901). Ut notam vero suam propriam habet Christi redemptio universalitatem, quae peccati exinde commonstrat etiam universalitatem. Repetit in hanc sententiam verba Sancti Pauli exponitque Augustinus: “si unus pro omnibus mortuus est, ergo onnes mortui sunt” (2 Cor. 5, 14), ob peccatum scilicet mortui: “in horum ergo duorum hominum causa proprie fides christiana consistit” (S. AUGUSTINI De gratia Christi et de pecc. orig. 2, 24, 28: PL 44, 398), “unus et unus: unus ad mortem, unus ad vitam” (EIUSDEM Serm. 151, 5: PL 38, 817). Quapropter “omnis . . . homo Adam; sicut in his qui crediderunt omnis homo Christus” (EIUSDEM Enarr. in ps. 70, d. 2, 1: PL 36, 891).

Hanc repudiare doctrinam, Augustini quidem iudicio, idem est ac faccie ut “evacuetur crux Christi” (1 Cor. 1, 17). Ne vero hoc aliquando contingeret, dixit plurima scripsitque de peccati universalitate, haud doctrina praetermissa originalis peccati; “quod catholica fides credit antiquitus” (S. AUGUSTINI De nupt. et. concup. 2, 12, 25: PL 44, 450-451). Docet enim “Iesum Christum non aliam ob causam in carne venisse . . . nisi ut . . . omnes . . . vivificaret, salvos faceret, liberaret, redimeret, illuminaret, qui prius fuissent in peccatorum morte, languoribus, servitute, captivitate, tenebris . . . Consequens erit ut ad istam Christi dispensationem . . . pertinere non possint, qui vita, salute, liberatione, redemptione, illuminatione non indigent” (EIUSDEM De pecc. mer. et rem. 1, 26, 39: PL 44, 131).

Christus namque qua hominum mediator ac redemptor unicus, caput est Ecclesiae. Una sola persona sunt mystica, totus nempe Christus, ipse Christus atque Ecclesia. Vehementer proin affirmat: “Christus facti sumus. Si enim caput ille, nos membra; totus homo, ille et nos” (EIUSDEM Tractatus in Io. 21, 8: PL 35, 1568). De Christo sic universo doctrina haec in deliciis est episcopo Hipponensi atque ipsius ecclesiologicae teologiae pars una ex fecundissimis.

Alia porro principalis eminet veritas de Spiritu Sancto, corporis mystici anima: “Quod autem est anima corpori hominis, hoc est Spiritus Sanctus corpori Christi, quod est Ecclesia” (EIUSDEM Serm. 267, 4: PL 38, 1231); praeterea de Spiri tu Sancto communitatis principio, qua inter se fideles coniungit et cum ipsa Trinitate. “Quod ergo commune est Patri et Filio, per hoc nos voluerunt habere communionem et inter nos et secum, et per illud donum nos colligere in unum quod ambo habent unum, hoc est, per Spiritum sanctum Deum et donum Dei” (S. AUGUSTINI Serm. 71, 12, 18: PL 38, 454). Qua de causa inibi eloquitur: “Ideo societas unitatis Ecclesia Dei, extra quam non fit ipsa remissio peccatorum, tamquam proprium est opus Spiritus sancti, Patre sane et Filio cooperantibus, quia societas est quodam modo Patris et Filii ipse Spiritus sanctus” (Ibid. 20, 33: PL 38, 463-464).

 Ecclesiam Christi corpus a Spirituque sancto, qui Christi est Spiritus, animatam Augustinus contemplatus pluribus modis notionem enucleavit, in qua perquam libenter recens quoque elaboravit diu Concilium, quae est: Ecclesia communio (Cfr. Lumen Gentium, 13-14. 21 etc.). Tribus quidem diversis at consentientibus viis agit de ea; prout est communio sacramentorum vel institutionalis res a Christo in Apostolorum fundamentis condita (Cfr. S. AUGUSTINI De civitate Dei, 1, 35; 18, 50: PL 41, 46; 612), de qua disceptans cum Donatistis fusissime edisserit cuiusque defendit unitatem et universalitatem apostolicitatem et sanctitatem (Cfr., ex. causa, EIUSDEM De unitate Ecclesiae: PL 43, 391-446), dum pariter ostendit medium eius locum Sedem esse Petri, “in qua semper apostolicae cathedrae viguit principatus” (EIUSDEM Epist. 43, 7: PL 33, 163); tum communio sanctorum vel spiritalis res, quae iustos ab Abele cunctos consociat usque ad saeculorum consummationem (EIUSDEM  De civitate Dei 18, 51: PL 41, 613); tum communio beatorum vel eschatologica res, quae ommes illos congregat, qui salutem sunt assecuti, Ecclesiam scilicet “non habentem maculam aut rugam (Eph. 5, 27)” (Cfr. S. AUGUSTINI Retract. 2, 18: PL 32, 637).

Aliud dein celebratum in Augustiniana ecclesiologia argumentum fuit de Ecclesia matre et magistra. Plures hac de re scripsit Augustinus paginas, quae et alta abundant doctrina et animos funditus permovent, quoniam illud argumentum ipsius uti conversi christiani experientiam tangebat necnon theologi institutionem. Rediens nempe ad fidem offendit ille iam non oppositam Christo Ecclesiam, quem ad modum adductus erat ut crederet (Cfr. S. AUGUSTINI  Confessiones 6, 11, 18: PL 32, 728-729), verum Ecclesiam, quae Christum patefaciebat, “mater Christianorum verissima” (EIUSDEM De mor. Eccl. Cath. 1, 30, 62: PL 32, 1336), atque revelatae veritatis auctoritas (EIUSDEM Confessiones. 7, 7, 11: PL 32, 739).

Mater Ecclesia est quae christianos parturit (EIUSDEM Epist. 48, 2:  PL 33, 188): “Duo parentes nos genuerunt ad mortem, duo parentes nos genuerunt ad vitam. Parentes qui nos genuerunt ad mortem, Adam est et Eva; parentes qui nos genuerunt ad vitam, Christus est et Ecclesia” (EIUSDEM Serm. 22, 10: PL 38, 154). Ecclesia mater est quae propter eos affligitur, qui a iustitia recedunt, potissimum vero qui ipsius laedunt unitatem (Cfr., ex. causa, EIUSDEM Psalmus contra partem Donati, epilogus: PL 43, 31-32); columba est quae clamat et gemit ut suas sub alas omnes remigrent aut appropinquent (Cfr. EIUSDEM  Tractatus in Io. 6, 15: PL 35, 1432); demonstratio universalis Dei paternitatis est ipsam per caritatem, qua est “aliis blanda, aliis severa, nulli inimica, omnibus mater” (EIUSDEM De catech rud. 15, 23: PL 40, 328).

Mater quidem est Ecclesia, atqui etiam, haud secus ac Maria ipsa, virgo: ob caritatis ardorem mater, virgo ob Edei integritatem, quam custodit defendit tradit (Cfr. EIUSDEM Serm. 188, 4: PL 38, 1004). Huic porro virginali maternitati cohaerescit illius munus tamquam magistrae, quod Christo obsequens Ecclesia implet. Ea de causa Augustinus Ecclesiam respici; veluti Scripturarum auctoritatem (Cfr. EIUSDEM  Confessiones 7, 7, 11: PL 32, 739) testaturque in ea se mansurum securum quidquid se difficultatis obiecerit (EIUSDEM De bapt. 3, 2, 2: PL 43, 139-140), aliosque instanter hortatur idem ut faciant: “Itaque, ut saepe dixi, et vehementer inculco qualescumque nos simus, securi estis, qui Deum Patrem et eius ecclesiam matrem habetis” (EIUSDEM Contra litt. Petil. 3, 9, 10: PL 43, 353). Qua etiam ex Erma sententia erumpit vehemens cohortatio ut Deum ament atque Ecclesiam, illum omnino uti Patrem, uti matrem hanc (Cfr. EIUSDEM  Enarr. in Ps. 88, d. 2, 14: PL 37, 1140). Alius fere nemo tanta amoris affectione locutus de Ecclesia est tantaque animi commotione quanta Augustinus ipse. Hic perpaucos revera locos exhibuimus eius rei testes, sufficientes tamen ut altitudo et pulchritudo perspiciatur doctrinae alicuius, quae non satis umquam pervestigabitur, potissimum sub ipsius caritatis ratione, qua incitatur Ecclesia opera deversantis in ea Sancti Spiritus. “Habemus autem Spiritum sanctum”, inquit, “si amamus ecclesiam: amamus autem, si in eius compage et caritate consistimus” (S. AUGUSTINI Tractatus in Io. 32, 8: PL 35, 1646).

Profecto infinitum est vel summa per capita diversas theologiae Augustinianae breviter perstringere partes. Aliud tamen decet grave quidem, immo principale quoddam, pertractare argumentum cum eius conversione coniunctum, libertatis scilicet et gratiae. Perinde ac supra mem,nimus, accidit in pervigilio ferme conversionis ut conscius sibi fieret tum necessitatis in homine de propriis respondendi actibus tum necessitatis simul gratiarum unici mediatoris (Cfr. EIUSDEM Confessiones 8, 10, 22; 7, 18, 24: PL 32, 759. 745), cuius nempe expertus vinh esset ipso momento extremi sui consilii. Id quod eloquenter sane confirmat octavus Confessionum liber (Cfr., ex. causa, ibid. 8, 9, 21; 8, 12, 29: PL 32, 758-759. 762). Solitariae postmodum deliberationes necnon controversiae deinceps toleratae ab eo, nominatim cum Manichaeis ac Pelagianis asseclis, occasionem ipsi praebuerunt altius in quaestionis huius singulas rationes inquirendi atque summam aliquam proponendi, licet magna cum animi xrerecundia propter rei arcanam omnino indolem.

Libertatem semper defendit fundamentum aliquod esse totius claristianae de homine scientiae. Quin et hoc contendit adversus veteres iisdem sacris addictos et sodales (Cfr. EIUSDEM De libero arb. 3, 1, 3: PL 32, 1272;  De duabus animabus 10, 14; PL 42, 104-105), contra astrologorum fixas regulas, quibus et ille aliquando fuerat obnoxius (Cfr. EIUSDEM Confessiones 4, 3, 4; PL 32, 694-695), in persuasionem omnia fato regi (Cfr. EIUSDEM De civitate Dei 5, 8; PL 41, 148). Etiam asseruit libertatem ac rerum praescientiam mter se certe posse conciliari (Cfr. EIUSDEM De lib. arb. 3, 4, 10-11; PL 32, 1276; De civitate Dei 5, 9, 1-4: PL 41, 148-152), perinde ac libertas divinaeque gratiae adiutorium similiter iam possent. “Neque enim voluntatis arbitrium ideo tollitur, quia iuvatur; sed ideo iuvatur, quia non tollitur” (S. AUGUSTINI  Epist. 157, 2, 10: PL 33, 677). Ceterum notissimum iam pridem illud celebratur Augustini pronuntiatum: “Qui ergo fecit te sine te, non te iustificat sine te. Ergo fecit nescientem, iustificat volentem” (EIUSDEM Serm. 169, 11, 13: PL 38, 923).

Quicumque autem in dubium hanc revocabat conciliationem contrariumve asseverabat, longum ei locorum biblicorum numerum suppeditans, co mprobaba t u tra mque ad divinam revelationem pertinere - libertatem et gratiam -, necesse propterea esse binas firmiter teneri veritates (Cfr. EIUSDEM De gratia et lib. arb. 2, 2-11, 23: PL 44, 882-885). Earum vero conciliationem altiore modo introspicere difficillimum sane quiddam est, quod comprehendere non multi valent (Cfr. EIUSDEM Epist. 214, 6: PL 33, 970); quodque pluribus animi parere potest angustias (Cfr. EIUSDEM De pecc. mer. et rem. 2, 18, 28: PL 44, 124-125), cum in libertate ipsa tuenda facile quis negare videatur gratiam ac vicissim (Cfr. EIUSDEM De gratia Christi et de pecc. orig. 47, 52: PL 44, 383-384). Ipsas ideo conciliari posse credendum potius est, sicut et duo pernecessaria Christi officia conciliari creditur, unde et haec et illa ordine pendeat. Nam salvator quidem et iudex simul et Christus. Nunc vero: “Si igitur non est Dei gratia, quomodo salvat mundum? et si non est liberum arbitrium, quomodo iudicat mundum?” (EIUSDEM Epist. 214, 2: PL 33, 969).

Aliunde tamen necessitatem Augustinus extollit gratiae ipsius, quae eodem est tempore precationis necessitas. Eis enim quotquot dixerunt non talia Deum mandare, quae fieri nequeant proindeque haud esse gratiam ipsam necessariam, respondet ille: “Non igitur Deus impossibilia iubet; sed iubendo admonet et facere quod possis, et petere quod non possis” (EIUSDEM De natura et gratia. 43, 50: PL 44, 271; cfr. Conc. Trid., DENZ.-SCHÖNM., 1536), hominem immo ut possit adiuvat qui “non deserit si non deseratur” (S. AUGUSTINI De natura et gratia, 26, 29: PL 44, 261).

Doctrina autem de gratiae divinae necessitate transit deinde in doctrinam de orationis necessitate, cui tantopere Augustinus insistit (Cfr. S. AUGUSTINI  Epist. 130: PL 33, 494-507), cum - uti is scribit - “Constet alia Deum, danda etiam non orationibus, sicut initium fidei; alia nonnisi orationibus praeparasse, sicut usque in finem perseverantiam” (EIUSDEM De dono persev. 16, 39: PL 45, 1017).

Idcirco quidem est gratia necessaria, qua obices submoveantur, quibus voluntas impeditur ipsa quominus et malum fugiat et faciat bonum. Qui duo numerantur obices: “ignorantia et infirmitas” (EIUSDEM De pecc. mer. et rem. 2, 17, 26: PL 45, 1017), maxime autem haec altera; nam “cum id quod agendum et quo nitendum est coeperit non latere, . . . non agitur, non suscipitur, non bene vivitur” (EIUSDEM De spiritu et littera 3, 5:  PL 44, 203). Habet Augustinus gratiam hanc adiutricem “inspirationem dilectionis, ut cognita sancto amore faciamus ea . . . quae facienda noverimus” (Cfr. EIUSDEM Contra duas epp. Pel. 4, 5, 11: PL 44, 617).

Ut quis ideo ex libertate ipsa respiret, obstacula ei sunt bina devincenda illa ignorantiae et infirmitatis. Reminisci hic attinet necessitatis gratiae defensionem apud Augustinum esse ipsius christianae libertatis tutelam. A verbis enim Christi profectus: “Si ergo Filius vos liberaverit, vere liberi eritis” (Io. 8, 36), sese eiusdem libertatis vindicem praestitit atque praeconem, quippe quae a veritate seiungi non posset neque ab amore. Veritas, amor, libertas: tria sunt haec magna profecto bona, quae Augustini rapiunt animum ingeniumque multipliciter exercent. Super haec bona plurimam intellegentiae lucem ille effudit.

Ut aliquanto diutius immoremur hoc in postremo bono, libertatis nempe, animadverti decet omnibus ipsius ex formis describere eum atque extollere libertatem. Effert enim libertatem ab errore, dum contra erroris libertas ab eo nuncupatur “peior mors animae” (S. AUGUSTINI Epist. 105, 2, 10: PL 33, 400), per fidei donum quae veritati animam subdit (Cfr. EIUSDEM De libero arb. 2, 13, 37: PL 32, 1261). Et sic quidem usque ad extremam illam sane neque deficientem umquam libertatem, “maiorem” videlicet, quae est “non posse peccare” ac “non posse mori” (S. AUGUSTINI De corrept. et gratia 12, 33: PL 44, 936), quod immortalitatem ipsam significat plenamque iustitiam. Quas binas inter libertates, quibus initium salutis designatur et terminus, reliquas omnes Augustinus praedicans illuminat: libertatem a peccato, quod iustificationis est opus, ab inordinatis passionibus libertatem, quod gratiae est opus, quae intellectum collustrat viresque voluntati tribuit, unde haec adversus malum invicta reddatur, permde atque in conversione is ipse erat expertus, cum dura servitute (Cfr. EIUSDEM Confessiones 8, 5, 10; 8, 9, 21: PL 32, 753. 758-759) esset ereptus, libertatem a tempore ipso, quod devoramus nos nosque devorat (Cfr.  Ibid. 9, 4, 10: PL 32, 768), quatenus sinit nos amor aeternitate affeatos vivere (Cfr. EIUSDEM De vera relig. 10, 19: PL 34, 131).

De iustificatione autem, cuius inenarrabiles Augustinus patefecit divitias - gratiae vitam divinam (Cfr. EIUSDEM Enarr. in ps. 70, d. 2, 3: PL 36, 893), Spiritus sancti inhabitationem (Cfr. EIUSDEM Epist. 187: PL 33, 832-848), “deifiationem” (EIUSDEM Enarr. in ps. 49, 2: PL 36, 565) - distinctionem magni quidem ponderis proponit inter peccatorum remissionem, quae “plena ac tota” est “plena ac perfecta”, et interiorem renovationem, quae usque progreditur complebiturque omnino post resurrectionem dumtaxat, cum particeps factus erit homo immutabilitatis divinae (Cfr. EIUSDEM De pecc. mer. et rem. 2, 7, 9: PL 44, 156-157; Serm. 166, 2: PL 38. 909).

Gratiam vero, qua corroboratur voluntas, dicere non cessat operari per amorem ideoque invictam efficere voluntatem contra malum, haud tamen nolendi sublata facultate. Eteilim Christi explicans verba in Evangelio Sancti Ioannis: “Nemo potest venire ad me nisi Pater . . . traxerit eum” (Io. 6, 44); addit: “Noli te cogitare invitum trahi: trahitur animus et amore” (S. AUGUSTINI Tractatus in Io. 26, 25: PL 35, 1607-1609). Atqui amor, ait ille etiam, agit “liberali suavitate” (EIUSDEM Contra Iulianum 3, 112: PL 45, 1296); quapropter “praeceptum quippe liber facit, qui libens facit” (EIUSDEM De gratia Christi et de pecc. orig. 1, 13, 14: PL 44, 368): “Lex itaque libertatis, lex caritatis est” (EIUSDEM Epist. 167, 6, 19: PL 33, 740).

Nec minus profecto acre est instansque Augustini magisterium de libertate a tempore, quam Christus, Verbum aeternum, advenit nobis concessurus cum per incarnationem tempus est ingressus: “O Verbum ante tempora, per quod facta sunt tempora”, exclamat ipse, “natum et in tempore, cum sit vita aeterna, vocans temporales, faciens aeternos” (S. AUGUSTINI Enarr. in ps. 101, d. 2, 10: PL 37, 1311-1312). Ceteroqui doctorem nostrum constat temporis arcanum sedulissime pervestigasse (Cfr. EIUSDEM Confessiones, liber 11: PL 32, 809-826) sensisseque et dixisse tcmpus omnino transcelldi oportere ut vere quis existeret. “Ut ergo et tu sis, transcendet viribus suis? Levet illuc ille qui Patri dixit: «Volo ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum» (Io. 17, 24)” (S. AUGUSTINI Tractatus in Io. 38, 10: PL 35, 1680).

Quam modo sic attigimus, christiana libertas conspicitur atque perpenditur in Ecclesia, Civitate Dei, quae illius nempe ostendit effectus et, divina su stentante gratia, communicat, quantum quidem potest, eosdem cum ceteris hominibus universis. Nam super “socialem” amorem condita est, qui omnes complectitur homines eosque consociare in iustitia cupit ac pace; contra ac civitas iniquorum, quae dividit inter seque opponit aliis alios, qualldoquidem super “privatum” est condita amorem (Cfr. EIUSDEM De gen. ad Litt. 11, 15, 20: PL 34, 437).

Hoc autem loco proferri aliquot par est pacis ipsius definitiones, ab Augustino pro rebus excussas, quibus ea notio applicatur. Inde scilicet profectus quod “pax hominum, ordinata concordia”, definit alia quaedam pacis genera, ui sunt: “pax domus, ordinata imperandi atque oboediendi concordia cohabitantium”, similiter pax civitatis terrestris atque “pax coelestis civitatis, ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo et invicem in Deo”, deinde “pax omnium rerum, tranquillitas ordinis” ac tandem ordo ipse qui “est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio” (Cfr. EIUSDEM De civitate Dei 19, 13: PL 41, 840).

Pro pace illa laborat et ad illam pacem “suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum” (EIUSDEM Confessiones 9, 13, 37: PL 32, 780).

Brevis haec doctrinarum Augustinianarum summa quibusdam careret necessariis prorsus partibus suis, si nulla hic spiritalis ipsius magisterii mentio moveretur, quod, arctis sane vinculis cum philosophica ac theologica eius doctrina coniunctum, nequaquam minus est alterutra locuples. Revolvamur denuo ad conversionem oportet unde hic Noster originem duxit sermo. Illo namque tempore totum sese decrevit optimae formae devovere perfectionis christianae. Cui proposito non tantum fidelis semper perstitit sed omnibus etiam viribus suis servivit, cum viam ipsius aliis quoque hominibus commonstraret. Ex suis experimentis hausit et Sacra Scriptura, quae cunctis primum pietatis est alimentum.

Homo fuit orationis, quin immo facile quis eum orationem factum esse dixerit; recordari sufficiat de celeberrimis Confessionibus sub litterarum forma Deo datarum conscriptis. Et incredibili quadam perseverantia omnibus repetivit orationis necessitatem: “Ideo in hoc agone magis nos Deus voluit orationibus certare, quam viribus” (S. AUSTINI Contra Iulianum 6, 15: PL 45, 1535); eius proinde naturam indolemque descripsit, adeo simplicem attamen tam perplexam (Cfr. EIUSDEM De serm. Domini in monete 2, 5, 14: PL 34, 1236), interiorem videlicet rationem, i secundum quam potuit ille cum desiderio ipso aequare orationem: “Ipsum enim desiderium tuum, oratio tua est: et si continuum desiderium, continua oratio” (EIUSDEM Enarr. in ps. 37, 14: PL 36, 404); effert praeterea socialem illius utilitatem - “qui sunt modum vocati, pro eis ut vocentur oremus. Fortas se enim sic praedestinati sunt ut nostris orationibus concedantur, et accipiant eandem gratiam” (EIUSDEM De dono persev. 22, 60: PL 45, 1029) - necnon eius necessariam omnino coniunctionem cum Christo “qui et oret pro nobis, et oret in nobis, et oretur a nobis. Orat pro nobis, ut sacerdos noster; orat in nobis, ut caput nostrum; oratur a nobis, ut Deus noster. Agnoscamus ergo et in illo voces nostras, et voces eius in nobis” (EIUSDEM Enarr. in ps. 85, 1: PL 37, 1081).

Progrediente vero diligentia percurrit Augustinus gradus singulos ascensionum interiorum earumque integrum enodavit curriculum omnibus destinatum, quod quidem curriculum amplum et ordinatum plurima complectitur: animi motum ad contemplationem, purificationem, constantiam et serenitatem, progressionem in lucem in luceque commorationem (Cfr. S. AUGUSTINI De quantitate animae 33, 73-76: PL 32, 1075-1077), caritatis gradus incipientis ac progressae, impensae ac perfectae (Cfr. EIUSDEM De natura et gratia 70, 84: PL 44, 290), Spiritus Sancti munera cum beatitudinibus copulata (Cfr. EIUSDEM De serm. Domini in monte 1, 1, 3-4: PL 34, 1231-1232; De doctr. Christ. 2, 7, 9-11: PL 34, 39-40), orationis dominicae petitiones (Cfr. EIUSDEM De serm. Domini in monte 2, 11, 38: PL 34, 1286), Christi ipsius exempla (Cfr. EIUSDEM De sancta virginitate 28, 28: PL 40, 411).

Porro evangelicae beatitudines si quasi quaedam supernaturalia adiuncta gignunt, in quibus christianus versetur oportet, Spiritus Sancti dona afferunt supernaturalem gratiae tactum, qui eadem illa adiuncta permittit ut omnino exsistant; orationis dominicae partes, vel ipsa in universum oratio, quae ad illas denique redigitur petitiones, necessarium inferunt nutrimentum; Christi exemplum sese proponit sane imitandum cunctis tamquam optimam omnium formam, animam totius efficit caritas fontemque irradiationis vimque spiritalis vitae arcanam. Laudi proin non mediocri episcopo Hipponensi vertitur quod ad caritatem ipse omnem doctrinam rettulit omnemque pariter christianam vitam. “Haec est autem vera dilectio, ut inhaerentes veritati iuste vivamus” (EIUSDEM De Trinitate 8, 7, 10: PL 42, 956).

Illuc enim Sacra Scriptura perducit, quae tota “Christum narrat, et dilectionem monet” (EIUSDEM De catech. rudibus 4, 8: PL 40, 315), theologia etiam, quae inibi suum reperit finem (Cfr. EIUSDEM De Trinitate 14, 10, 13: PL 42, 1047), philosophia (Cfr. EIUSDEM Epist. 137, 5, 17: PL 38, 524), paedagogia (Cfr. EIUSDEM De catech. rudibus 12, 17: PL 40, 323), immo etiam politica disciplina (Cfr. EIUSDEM Epist. 137, 5, 17: PL 38, 524; Epist. 138, 2, 15: PL 38, 531, 532). Perfectionis christianae essentiam ac normam in caritate collocavit (Cfr. EIUSDEM De natura et gratia 70, 84: PL 44, 290), quod primum est Spiritus Sancti munus (Cfr. EIUSDEM Tractatus in Io. 87, 1: PL 35, 1852) ac res, ex qua malus esse potest nemo (Cfr. EIUSDEM Tractatus in ep. Io. 7, 8; 10, 7: PL 35, 1141; 1470-1471), bonum ipsum quocum omnia possidentur bona et sine quo nihil prorsus reliqua proficiunt bona universa. “Ipsam habeto, et cuncta habebis: quia sine illa nihil proderit, quidquid lzabere potueris” (S. AUGUSTINI Tractatus in Io. 32, 8: PL 35, 1646).

Eiusdem dein caritatis huius divitias explicat inexhaustas: facilia reddit quotquot difficilia sunt (Cfr. EIUSDEM De bono viduitatis 21, 26: PL 40, 447), nova, quae sunt consueta (Cfr. EIUSDEM De catech. rudibus 12, 17: PL 40, 323); progressum autem ad summum Bonum inexpugnabilem facit, quoniam hisce in terris non est caritas plena umquam (Cfr. EIUSDEM Serm. 169, 18: PL 38, 926; De perf. iust. hom.: PL 44, 291-318); ab omni ipsa liberat studio, quod non Deus est (Cfr. EIUSDEM Enarr. in ps. 53, 10: PL 36, 666-667); segregari nequit ab humilitate - “ubi humilitas, ibi caritas” (EIUSDEM Tractatus in ep. Io.,  Prol.: PL 35, 1977); essentialis nucleus cuiusque est virtutis - aliud enim nihil virtus est quam ordo amoris (Cfr. EIUSDEM De civitate Dei 15, 22: PL 41, 467) - ac Dei donum. Hoc autem ultimum praeceptum de dono Dei vere decretorium est utpote quod notiones v itae, hinc naturalem christianam illinc, discernit ac dividit. “Unde est in hominibus caritas Dei et proximi, nisi ex ipso Deo? Nam si non ex Deo, sed ex hominibus, vicerunt Pelagiani: si autem ex Deo, vicimus Pelagianos” (EIUSDEM De gratia et lib. arb. 18, 37: PL 44, 903-904).

Oboriebatur in Augustino ex ipsa caritate sollicita illa aviditas divinarum rerum contemplandarum, quae est sapientiae propria (Cfr. EIUSDEM De Trinitate 12, 15, 25: PL 42, 1012). Porro altissimus ipse vicissim rationes contemplationis saepius est expertus, non modo celebrem illam Ostiis (Cfr. EIUDEM Confessiones 9, 10, 24: PL 32, 774) verum alias etiam. “Et saepe isvud facio” - de sua loquitur consuetudine Scripturas meditandi ne instantibus opprimatur occupationibus - “Hoc me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad istam voluptatem refugio . . . Et aliquando intromittis me in effectum multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quae si perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit” (EIUDEM Confessiones 10, 40, 65: PL 32, 807). Si ad theologicum Augustini acumen ac psychologicum nec non singularem ad eius scriptoris facultatem haec adduntur aliquando experimenta, intellegitur quomodo tanta ipse subtilitate mysticas descripserit ascensiones, ut haud unus illum nuncupare principem potuerit mysticorum.

Cum contemplationis in eo amor dominaretur, episcopatus tamen “sarcinam” suscepit Augustinus aliosque idem ut facerent admonuit, unde sic demisso animo redderetur responsio arcessenti Ecclesiae matri (Cfr. S. AUGUSTINI Epist. 48, 1: PL 33, 188); et exemplis simul et scriptis suis docuit quo pacto inter pastoralis operis negotia gustus orationis contemplationisque posset etiam asservari. Tanti igitur est totam huius rei summam huc adducere, ceteroqui iam celebratissimam, quae apud scriptionem de Civitate Dei invenitur. “Otium sanctum quaerit caritas veritatis: llegotium iustum suscipit necessitas caritatis. Quam sarcinam si nullus imponit, percipiendae atque intuendae vacandum est veritati: si autem imponitur, suscipienda est propter caritatis necessitatem: sed nec sic omni modo veritatis delectatio deserenda est, ne subtrahatur illa suavitas, et opprimat ista necessitas” (EIUDEM De civitate Dei 19, 19: PL 41, 647). Promeretur exposita ita altissima sententia prolixam intentamque considerationem. Quod multo fit facilius et efficacius, si Augustinus respicitur ipse, a quo splendidum adeo exhibetur exemplum, qua scilicet via binae illae instituti christiani rationes ac partes - oratio et actio - specie profecto repugnantes inter se concilientur.


Pastorali quoque episcopi huius industriae commentationem tribuere peculiarem sane hic attinebit, quem nemo inter pastores Ecclesiae maximos numerare dubitabit. Quae quiderr. opera eius pariter ex conversione profluxit, quoniam ipsum Deo uni serviendi propositum eodem manaverat ex fonte. “Iam te solum amo . . . tibi soli servire paratus sum” (EIUDEM Solil. 1, 1, 5: PL 32, 872). Deinceps autem cum ad navitatem pastoralem idem illud ministerium intellexisset esse producendum, nihil eam cunctatus est amplecti; animo igitur demisso trepidoque et aegro ut tamen Deo obsequeretur atque Ecclesiae, subiit onus (Cfr. EIUDEM Serm. 335, 2: PL 39, 1569).

Huius vero pastoralis actionis campi tres erant, qui velut parium intervallorum circuli usque amplificabantur: Ecclesia ipsa Hipponensis haud sane magna at inquieta et egena, Ecclesia Africana inter catholicos ac Donatistas misere discissa, Ecclesia universa a paganis oppugnata et a Manichaeis motibusque haereticis conturbata.

Servus is Ecclesiae in his omnibus esse sibi videbatur, quin immo “servus Christi, et per ipsum servus servorum ipsius” (Cfr. S. AUGUSTINI Epist. 217: PL 33, 978), dum ex eodem principio consectaria cuncta etiam audacissima deducebat, verbi gratia suam ut vitam pro fidelibus ipsam profundere vellet (Cfr. EIUDEM Epist. 91, 10: PL 33, 317-318). A Domino enim virtutem flagitabat ita eos diligendi ut pro ipsis ad moriendum esset promptus et paratus “aut effectu, aut affectu” (Miscellanea Ag., I, 404). Iam sibi pridem nempe persuaserat, quicumque populo ipsi praefectus hac animi careret affectione, potiusquam episcopum, terriculis persimilem esse ex palea inter vineam erectis (Ibid. 568). Salvum semet esse non vult absque fidelibus (Cfr. S. AUGUSTINI Serm. 17, 2: PL 38, 125) atque quodlibet paratus est ad perferendum damnum, modo in veritatis errantes viam revocaret (Cfr. EIUSDEM  Serm. 46, 7, 14: PL 38, 278). Extremi vero discriminis tempore, invadentibus scilicet Vandalis, sacerdotes graviter admonet ut inter Edeles permaneant imminente etiam vitae periculo (Cfr. EIUSDEM Serm. 128, 3: PL 33, 489); aliis id est verbis: quem ad modum deservierit Christus ipse fidelibus, episcocos vult ac sacerdotes illis famulari. “In quo ergo praepositus episcopus servus est, videamus. In quo et ipse Dominus” (Miscellanea Ag., I, 565). Quod ipsius fuit semper agendi consilium.

Sua porro in dioecesi, unde nisi rebus coactus plane necessariis non recessit umquam (fr. S. AUGUSTINI Epist. 122, 1: PL 33, 470), adsiduus maxime in singulis episcopi boni muneribus elaborabat: in praedicatione - quippe et sabbato et die Dominico contionabatur saepiusque totam per hebdomandam (Cfr. Miscellanea Ag., I, 353; S. AUGUSTINI Tractatus in Io. 19-22: PL 35, 1543-1582), in catechetica institutione (Cfr. S. AUGUSTINI De catech. rudibus: PL 40, 309 s.), in sic dicta “audientia episcopi” totum interdum per diem ut et comedere intermitteret (Cfr. POSSIDII  Vita S. Augustini 19, 2, 5: PL 32, 57), in pauperum curatione (Cfr. ibid. 24, 14-25: PL 32, 53-54; S. AUGUSTINI  Serm. 25, 8: PL 38, 170; EIUSDEM Epist. 122, 2: PL 33, 471-472), ipso in clero instruendo (Cfr. S. AUGUSTINI Serm. 335, 2: PL 39, 1569-1570; Epist. 65: PL 33, 234-235), in religiosorum sodalium gubernatione, plures quorum ad presbyteratum vocati sunt atque episcopatum (POSSIDII Vita S. Augustini 11, 1: PL 32, 42), necnon monasteriorum ipsarum “sanctimonialium” (Cfr. S. AUGUSTINI Epist. 211, 1-4: PL33, 958-965). Moriens tandem “clerum sufficientissimum, et monasteria virorum ac feminarum, continentibus cum suis praepositis plena, Ecclesiae dimisit, una cum bibliothecis” (Cfr. POSSIDII Vita S. Augustini 31, 8: PL 32, 64).

Nulla item fatigatione aut lassitudine tardatus pro Ecclesia Africana quoque sese impendit: quoties aliquo erat ad praedicandum arcessitus, suam praestabat operam (Cfr. S. AUGUSTINI Retract., Prol. 2: PL 32, 584): crebris porro regionis illius intererat conciliis cum impedirent itineris eum difficultates, ubi docte quidem sapienterque sedulo vehementerque incumbebat in Donatistarum reconciliandum discidium, quo in duas Ecclesia distrahebatur partes. Maxima haec fuit ipsius defatigatio ac propter felicem aliquando impetratum rei finem laudatio maxima. Innumerabilibus enim scriptis historiam illuminavit ac doctrinam Donatistarum, catholicorum vero magisterium protulit de sacramentorum Ecclesiaeque indole; oecumenicam episcoporum congressionem tum catholicorum tum Donatistarum provexit, quam ipsemet praesens animavit in quaque suasit et perfecit ut reconciliationis submoverentur impedimenta cuncta, cum inter alia id etiam effectum esset ut sese episcopi Donatistue ipso abdicarent episcopatu (Cfr. EIUSDEM Epist. 128, 3: PL 33, 489; De gestis cum Emerito, 7: PL 43, 702-703); eiusdem dein congressus decreta pervulgavit (Cfr. EIUSDEM Post collationem contra Donatistas: PL 43, 651-690) ac felicissime cursum incohavit et opus confirmandae pacis (Cfr. POSSIDII Vita S. Augustini, 9-14: PL 32, 40-45). Ad mortem usque vexatus e manibus olim “circum cellionum” Donatistarum evasit quod eourum dux erraverat de via (Cfr. POSSIDII Vita S. Augustini 12, 1-2:  PL 32, 43).

Tot praeterea in universae Ecclesiae utilitatem opera contexuit, tot conscripsit epistulas, tot etiam sustinuit controversias. Manichaei et Pelagiani, Ariani et pagani omnes continebantur pastoralibus eius curis ad catholicam tuendam fidem. Noctu interdiuque operatus indefatigabilis ipse est (Cfr. ibid. 24, 11: «. . . in die laborans et in nocte lucubrans»: PL 32, 54). Postremis vitae annis dictabat adhuc alterum nocte opus, et alterum die, cum ei vacuum erat (Cfr. S. AUGUSTINI Epist. 224, 2: PL 33, 1001-1002). Iam vero septuagesimum agens et sextum annum tria infecta reliquit moriens scripta, quae eloquentissimum omnium quidem sunt documentum et testimonium immensae eius navitatis inque Ecclesiam incomparabilis caritatis.


Hoc e singulari prorsus viro, prius volumus nos quam scribendi faciamus finem, quaerere ipse quid aetatis nostrae dicere possit hominibus. Complura reapse esse arbitramur, quae tum exemplis suis valeat nos tum praeceptis docere.

Veritatem conquirenti praecipit ille ne se eam aliquando reperturum desperet. Id exemplo illuminat - pluribus enim impensis sedulo annis denuo ipsam detexit - necnon scriptoria sua industria, cuius rationem causamque primis in litteris praestituit post conversionem exaratis. “Reducendi mihi videntur homines . . . in spem reperiendae veritatis” (EIUSDEM Epist. 1, 1:PL 33, 61). Monet ideo ut inquiratur veritas “pie, caste ac diligenter” (EIUSDEM De quantitate animae 14, 24: PL 32, 1049; cfr. De vera relig. 10, 20: PL 34, 131) ut omnis devincatur tum dubitatio per reditum in hominem ipsum interiorem ubi verum deversatur (Cfr. EIUSDEM De vera relig. 39, 72:  PL 34, 154), tum studium materialium, quo impeditur mens ne coniuctionem sui ipsius cum rebus intellegibilibus percipiat (Cfr. EIUSDEM  Retract. 1, 8, 2: PL 32, 594; Ibid. 1, 4, 4: PL 32, 590), tum nimia rationis fiducia, quae audiutricem nempe fidei operam detrectans ita sese disponit ut hominis “mytsterium” haudquaquam comprehendat (Cfr. S. AUGUSTINI  Epist. 118, 5, 33: PL 33, 448).

Theologis autem, merito qui fidei altius perscrutari contendunt doctrinam, interminatum vere patrimonium commzndat opinionum suarum, etiamnunc maxima ex parte validarum, at potissimum theologicam ipsam viam, ad quam inconcusse ipse adhaesit fidelis. Quem sci nus theologiae agendue modum secuin simul intulisse plenum quoddam obsequium erga fidei auctoritatem (CFr. EIUSDEM Contra Acad. 3, 20, 43: PL 32, 957), quae una scilicet suam ob originem, Christi ipsius auctoritatem , se quidem per Sacras Litteras ostentat et Traditionem et Ecclesiam; intulisse flagrantem pariter propriae fidei perspiciendae cupidinem - “Intellectum vero valde ama” (EIUSDEM Epist. 120, 3, 13: PL 33, 459) aliis mandat ad seque applicat (Cfr. EIUSDEM De Trinitate 1, 5, 8: PL 42, 825) -; acrem intulisse etiam mysterii ipsius sensum - “melior est enim”, inclamat, “fidelis ignorantia, quam temeraria scientia” (EIUSDEM Serm. 27, 4: PL 38, 179) - atque firmatam in animo sententiam: venire a Deo christianam doctrinam ideoque unicam habere proprietatem, quae non modo omnibus conservari partibus deberet - haec illa est “virginitas” fidei, de qua is loquebatur - verum etiam uti regula praefulgere ad philosophica diiudicanda placita sibi consentientia aut dissentientia (Cfr. EIUSDEM De doctrina Christ. 2, 40, 60: PL 34, 55; De civitate Dei 8, 9: PL 41, 233).

Quantum dein Litteras Sacras dilexerit Augustinus, nulli non pridem exploratum est, quarum divinum extollit ortum (Cfr. EIUSDEM Enarr. in ps. 90, d. 2, 1: PL 37, 1159-1160) et falli nesciam indolem (Cfr. EIUSDEM Epist. 28, 3, 3: PL 33, 112; Epist. 82, 1, 3: PL 33, 277), altitudinem ipsam inexhaustasque divitias (Cfr. EIUSDEM Epist. 137, 1, 3: PL 33, 516), ac denique quantum iis studuerit. Studet tamen et vult ut studeatur integris illis Scripturis utque vera earum cogitata, vel dicente illo “cor” (EIUSDEM De doctrina Christ. 4, 5, 7:  PL 34, 91-92), splendido perfundantur lumine, etiam si opus fuerit concordia ipsarum iner se ostendenda (Cfr. EIUSDEM De perf. iust. hom. 17, 38: PL 44, 311-312). Haec principia omnino primaria existimat ad Scripturam Sacram intellegendam. In Ecclesia idcirco perlegit eam, habita simul traditionis ipsius ratione, naturam (Cfr. S. AUGUSTINI De baptismo 4, 24, 31: PL 43, 174-175) cuius et obligandi vim (Cfr. EIUSDEM Contra Iulianum 6, 6-11: PL 45, 1510-1521) vehementer inculcat. Pernota eius vox est: “Ego vero Evangelio non crederem, nisi me catholicae Ecdesiae commoveret auctoritas” (EIUSDEM Contra ep. Man. 5, 6: PL 42, 176; cfr. Contra Faustum 28, 2: PL 42 485-486).

Exortis autem in disputationibus de Sacrae Scripturae interpretatione disceptandum censet “cum sancta humilitate, cum pace catholica, cum caritate christiana” (EIUSDEM De baptismo, 2, 3, 4: PL 43, 129), donec veritas ipsa colligatur, quam “in cathedra unitatis . . . posuit” (EIUSDEM Epist. 105, 16: PL 33, 403) Deus. Tunc enim manifesto constabit haud coortam esse controversiam nequiquam, quoniam ex ea sane “discendi exsistit occasio” (EIUSDEM De civitate Dei. 16, 2, 1: PL 41, 477) factique etiam progressus sunt ad fidei intellegentiam.

Ut pauca similiter alia doctrinae Augustinianae elementa pro huius aetatis hominibus subministremus, animadverti velimus duplex eum argumentum investigantibus et meditantibus proponere, in quo mens versetur humana: Deum nempe atque hominem. Percontatur semet ipse: “Quid ergo scire vis”, respondetque vicissim: “Deum et animam scire cupio” Nihilne plus? Nihil omnino (EIUSDEM Solil. 1, 2, 7: PL 32, 872). Et pertristi coram spectaculo malorum in orbe, commonet pariter ut quis bona tandem victura esse confidat, illam videlicet Civitatem victuram, “ubi victoria, veritas: ubi dignitas, sanctitas; ubi pax, felicitas; ubi vita, aeternitas” (EIUSDEM De civitate Dei 2, 29, 2: PL 41, 78).

Homines praeterea disciplinarum artiumque studiosos cohortatur ut creatis in rebus vestigium Dei conquirant (Cfr. EIUSDEM De diversis quaestionibus 83, q. 46, 2: PL 40, 29-31) in ipsaque universitatis rerum consonantia reperiant “semina” ibidem quae Deus insevit (Cfr. EIUSDEM De Gen. ad litt. 5, 23, 44-45; 6, 6, 17-6, 12, 20: PL 34, 337-338; 346-347). Quibus autem hominibus creditae populorum fortunae et sortes sunt, suadet vehementer pacem ut illi diligant imprimis (Cfr. S. AUGUSTINI Epist. 189, 6: PL 33, 856) provehantque non quidem dimicatione, verum pacificis modis, quandoquidem-ut scribit scientissime “maioris est gloriae ipsa bella verbo occidere quam homines ferro, et acquirere vel obtinere pacem pace, non bello” (EIUSDEM Epist. 229, 2: PL 33, 1020).

Aliquid demum huius Nostri sermonis merito dicare iuvenibus volumus, quos et Arugustinus ante conversionem magister ipse plurimum amaverit (Cfr. EIUSDEM Confessiones 6, 7, 11-12: PL 32, 725; De ordine 1, 10, 30: PL 32, 991) ac pastor pariter postea (Cfr. EIUSDEM Epist. 26; 118; 243; 266: PL 33, 103-107; 431-449; 1054-1059). Iis ergo commemorat inculcatque triplex illud magnum sibi in deliciis nomen: veritatis, amoris, libertatis, quae tria simul bona arcte cohaerent. Ad pulchritudinem porro incitat eos magni aestimandam, cuius fuit ille amantissimus (Cfr. EIUSDEM Confessiones 4, 13, 20: PL 32, 701); neque corporum dumtaxat venustatem, quae facere potest ut decor animi in oblivionem ipse abeat (Cfr. ibid. 10, 8, 15: PL 32, 785-786), nec solam artis (Cfr. ibid. 10, 34, 53: PL 32, 801) sed virtutis etiam formositatem interiorem (Cfr. EIUSDEM Epist. 120, 4, 20: PL 33, 462) at aeternam potissimum Dei ipsius pulchritudinem dicit, unde corporum et artis et virtutum omnis proficiscitur pulchritudo; Deus namque ab eo habetur “pulchritudo pulchrorum omnium” (EIUSDEM Confessiones 3, 6, 10: PL 32, 687), “in quo et a quo et per quem bona et pulchra sunt, quae bona et pulchra sunt omnia” (EIUSDEM Solil. 1, 1, 3: PL 32, 870). Annorum memorum conversionem suam antecedentium, dolet acerbe sero se dilexisse hanc pulchritudinem, quae “tam antiqua et tam nova” nominatur (EIUSDEM Confessiones 10, 27, 38:  PL 32, 795), admonetque ne hac in re sese imitentur, sed pulchritudine semper ipsa et ante omnia colenda interiorem iuventutis splendorem in ea item usque conservent (Cfr. EIUSDEM Epist. 120, 4, 20: PL 33, 462).

Conversionem ita Sancti Augustini concelebrare iuvit capitulatimque transire huius incomparandi prorsus viri doctrinas, cuius quodam modo omnes tam in Ecclesia quam in orbe ipso occidentali nos filios esse discipulosque sentimus. Vere denuo exque animo exoptare Nos testamur illius ut magisterium investigatum etiam subtilius longe late cognoscatur studiumque eiusdem pastorale imitando ubique repetatur, quo tanti magistri ministrique sacri doctrina vel felicius posthac in Ecclesia atque inter homines vigere pergat ac florere, unde et fides proficiat et cultus ipse humanus.

Centenarius decies et sexties annus ab Augustini conversione copiam perquam exhibet opportunam studia ipsa Augustiniana duplicandi necnon erga Sanctum confirmandi pietatem. Nominatim vero religiosos ipsos Ordines, eius gloriantes nomine ac patrocinio simul virorum simul mulierum eiusque quoquo pacto sectantes regulam, maximopere Nos in Christo hunc ad finem et propositum concitamus hortati ut oblata illa usi penitus occasione redintegrent multiplex Sancti Augustini exemplar sapientiae et sanctimoniae ac studiosius quam alias umquam disseminent.

Variis quidem coeptis ac sollemnibus hanc ob causam passim institutis animo gratulanti beneque precanti ex longinquo intererimus, quibus singulis supplices supernum advocamus praesidium atque ipsius Virginis Mariae, quam Ecclesiae Matrem Hipponensis pastor extulit (Cfr. S. AUGUSTINI De sancta virginitate 6, 6: PL 40, 339), adiutorium praesens, auspice Benedictione Apostolica, quam hisce cum Litteris amantissime profecto dilargimur.

Datum Romae, apud Sanctum Petrum, die XXVIII mensis Augusti, in memoria Sancti Augustini, episcopi et Ecclesiae doctoris, anno MCMLXXXVI, Pontificatus Nostri octavo.                   IOANNES PAULUS PP. II;    © Copyright 1986 - Libreria Editrice Vaticana .FINIS CITATIONIS. PROF. DR. DARCY CARVALHO. SÃO PAULO, 22/01/2014
S. Aurelii Augustini Confessiones  post editionem parisiensem novissimam ad fidem codicum oxoniensium recognitæ, et post editionem M. Dubois ex ipso Augustino illustratæ. Oxonii, J. H. Parker ; J. G. et F. Rivington , Londini. MDCCCXXXVIII.


Praesentatio et Summarium

S. Aurelii Augustini Confessiones  post editionem parisiensem novissimam ad fidem codicum oxoniensium recognitæ, et post editionem M. Dubois ex ipso Augustino illustratæ. Oxonii, J. H. P A R K E R ; J. G. et F. R I V I N G T O N , L O N D I N I. MDCCCXXXVIII.


"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende, et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me. Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam, sed perficiar."


Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit, mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam, idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse. Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam, mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt, nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatæ sint. Operi tam insigni, et sæculorum plus quam tredecim quæ id in succum et sanguinem pietatis suæ converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione præstare voluerimus.

Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in hâc vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, præsertim cum recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiæ Romanæ elaboraverint asseclæ, quosque a Patrum studio absterret corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur, codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecæ nostræ habent, contulimus; et textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones, quas notarunt {viii}Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant; quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint, quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit, "codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut plurimum a cæteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D. Martin, suæ Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo codice Germ. 1. (sæculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D. Martin,) inter se concordant; cæteris Mss. præcipuis, Gislen. Camer. Aquic. Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione vulgata discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat, uterque vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat. "Familias" ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem Oxon. ita cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet eos e codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse derivatos; {ix}sæpissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini, tanto supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare testati sunt.

Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Præfectorum et Sociorum Colleg. Mertonensis et Ænei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE, quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi, ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris sæpe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus" præditus, tacite, ne tædio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis Benedictinæ adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem, diligentiam, acumen, quæ in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi Benedictini.[3]

Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776) maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime, quæ ad Manichæorum hæresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x}aperturus, tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiæ Suæ contulit Deus, rectius æstimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus sanctique propugnatoris sanæ fidei pietatisque virilis, regnum Ejus, "cujus erat et cui serviit" nunc etiam promoveant. E. B. P.Oxonii Die festo S. Bartholomæi A.D. 1838.


"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende, et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me. Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam, sed perficiar."


"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam Pelagiana hæresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et sæpe dixi: 'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quæ mea verba Pelagius Romæ cum a quodam fratre coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit; et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoraverat, litigavit."


"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur, et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad decimum de me scripti sunt: in tribus cæteris, de Scripturis sanctis; ab eo quod scriptum est, In principio fecit Deus cœlum et terram[4], usque ad sabbati requiem."



A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia procliviorem se fuisse confitetur.                p. 1


Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni specie in malum trahi.     18


De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur, spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter. Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam Episcopi responso.            27


Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia {xiv} et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45


Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant, propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret, abdita Dei providentia missus est; ubi cœpit audito Ambrosio resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia Catholica denuo fieri decrevit.          63


Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium. Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum, Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus, ad vitæ conversionem in dies accenditur. 82


Juventatis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur; plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103


Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de Antonio Ægyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem et spiritum, codicem Apostoli cœlesti admonitus oraculo inspexit; lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur.             125


Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit. Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet, quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33.     145


Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet, Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis, curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit.           168


Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus, quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos, In principio fecit Deus cœlum et terram. De his disserens, occurrit obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam cœlum et terram conderet; et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et accurate disserit.                205


Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, In principio fecit Deus cœlum et terram; in quo cœli nomine significari docet creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper contemplatur; terræ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri, confitetur.          226


Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249 FINIS CITATIONIS. Source Gutenberg Project



RETRACTATIONUM, LIBRI DUO is a reasoned catalogue, written in the year 426, in Africa, by Augustinus Hipponensis, including 93 books chosen from his set of 230 works. At the age of seventy-two years, four years before his death, caused by the Vandalic invasions, Augustine at last decides to re-read his works, going chronologically over them one last time, with a judiciary severity. This long exercise of auto-censorship is described by himself in the short prologus and in the conclusion of the Retractationes. Prologus: Iam diu est ut facere cogito atque dispono quod nunc, adiuvante Domino, aggredior, quia differendum esse non arbitror, ut opuscula mea, sive in libris sive in epistolis sive in tractatibus cum quadam iudiciaria severitate recenseam et, quod me offendit, velut censorio stilo denotem. Neque enim quisquam nisi imprudens, ideo quia mea errata reprehendo, me reprehendere audebit. Sed si dicit non ea debuisse a me dici, quae postea mihi etiam displicerent, verum dicit et mecum facit. Eorum quippe reprehensor est, quorum et ego sum. Neque enim ea reprehendere deberem, si dicere debuissem. Conclusio: Haec opera nonaginta tria in libris ducentis triginta duobus me dictasse recolui, quando haec retractavi, utrum adhuc essem aliquos dictaturus ignorans; atque ipsam eorum retractationem in libris duobus edidi, urgentibus fratribus, antequam epistolas ac sermones ad populum, alios dictatos, alios a me dictos retractare coepissem. These Retractationes constitute an invaluable book in which Augustine offers a retrospective critical re-reading and review of a large part of his written works, to determine what progress he had made in the truth, and to correct whatever he though required changing for the sake of better clarity and use for his many present and future readers. A complete list of downloadable works by Augustine, one of the founders of the Western Christianity, can be found in the sites below. One thousand years later Desiderius Erasmus Roterodamensis produces a similar work in his Letter to Botzhein.




§. 1. [1]. Latinitas est observatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam constat; autem modis tribus id est ratione, auctoritate, consuetudine; ratione secundum artem, auctoritate secundum eorum scripta quibus ipsa est auctoritas adtributa, consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita adsumptaque sunt.

[Caput I] De partibus orationis

§. 2. [2] Partes orationis sunt octo: Nomen, Pronomen, Verbum, Adverbium, Participium, Coniunctio, Praepositio, Interiectio.

[Caput II] De Nomine

§. 1. Nomen est pars orationis cum casu sine tempore significans plene quae aliquo genere quod sexum adtinet enuntiantur: quamquam enim genus neutrum nec masculinum nec femininum sit, tamen quia negato utroque sexu signatur, ex eo ipso habet causam ut inter genera nominaretur. Nomini accidunt multa sed animadversione maxime digna sunt qualitas, genus, numerus, comparatio, figura, casus.

§. 2. In qualitate consideratur utrum sit proprium an appellativum; proprium est quaecumque res a ceterarum omnium quantum potest commune secernitur. Appellativum quod commune cum multis est. Nam civitas multarum civitatum commune nomen est, et ideo appellativum est. Roma vero cum dicimus a ceterarum eam commune seiungimus; itaque hoc nomen proprium est. Sic et fluvius appellativum Tiberis proprium, et homo appellativum Cicero proprium.

§. 3. Genera nominum simplicia tria sunt: masculinum ut vir, femininum ut mulier, neutrum ut scrinium. Ex his varie coniunctis fiunt alia tria commune utriusque sexus ut hic et haec homo. Commune ex masculino et neutro ut hic et hoc victor. Dicimus enim victor iuvenis, victor numen. Feminino enim victrix facit commune omnium generum, ut hic et haec et hoc felix. Dicuntur quaedam etiam promiscua, quando uno genere uterque sexus includitur. Nam hic passer dicitur, sive masculus sive sit femina, et haec aquila etiamsi non sit femina. Sed ideo non adnumerantur quia vel masculino vel feminino generi adtributa sunt.

§. 4. Numeri sunt duo. Singularis ut hic vir. Pluralis ut hi viri.

§. 5. Comparationis gradus tre sunt. Positivus ut iustus. Comparativus ut iustior. Superlativus ut iustissimus. Per positivum fit comparatio ut aequalitas quaedam ostendatur. Ut cum dicimus tam est hic iustus quam ille. Et ideo nominativum casum regit [3]. In comparativo autem et superlativo non est aequalitas sed alius alii praeponitur. Ita tamen ut comparativus ablativum casum regat. Aliquando autem genetivum pluralem regit. Ut cum de tribus episcopis interrogamus: quis illorum prior est, unum de ipsis tribus priorum volentes cognoscere. Si autem dicamus: quis illis prior est, nescio quam personam quartam videmur inquirere quae illis tribus prior est. Unde etiam Paulus apostolus cum diceret: manet autem fides spes caritas tria haec, quod caritas inter tria iam numerata est. Dixit: maior autem horum caritas 1. Nam si diceret: maior autem his caritas, aliam caritatem quasi quartum aliquid inducere videretur. Quod tribus dinumeratis id est fidei et spei et caritati praeponeret. Cuius rationis minus capaces quidam in aliquantis codicibus emendaverunt maior autem his est caritas. Ut cum dicimus iustior hic illo et nominativum. Ut cum dicimus iustior hic quam ille, deinde non solum suo generi velut velocior homo homine, sed alieno etiam comparatur. Ut velocior lepus homine; et singularis plurali ut hic fortior est illis aut fortior est quam illi. Et pluralis singulari ut hi fortiores illo vel quam ille superlativus vero et tantummodo suo generi comparatur et nonnisi per genetivum pluralem. Non enim possumus dicere velocissimus equus nisi equorum aut sapientissimum homo nisi hominum et similia. Sive singularis plurali comparatur ut ea quae dicta sunt. Sive utrumque plurale sit ut fortissimi homines hominum. Aliquando etiam genetivum singularem sequitur. Cum idem genetivus sono quidem singularis intellectu autem pluralis est, ut cum dicimus fortissimus gentis illius, unde etiam ille dixit: O Danaum fortissime gentis Tydide 2.

§. 6. [4] Figura nominum est per quam consideratur utrum simplex an compositum nomen sit. Est autem compositum nomen cum fit unum ex duabus vel pluribus partibus orationis, ut cum dicimus ineptus vel inexpugnabilis. Nam illud de duabus hoc ex tribus partibus orationis confectum est sane particulae quibus nomina componuntur aut integrae sunt omnes aut corruptae omnes, aut partim integrae partim corruptae. Corruptas dico quando per ipsam compositionem integritatem amittunt. Nec ex eo tamen minus latinum nomen efficiunt. Nam cum ineptus dicitur id utique latinum est. Et tamen eptus latinum non est: ex eo enim quod est aptus corruptum est; si quis itaque non diceret ineptus sed inaptus, eo minus latinum nomen esset quod corruptum nihil haberet.

§. 7. [5] Casus est gradus quidam declinationis mutatione novissimae syllabae. Casus sunt sex Nominativus, Genetivus, Dativus Accusativus, Vocativus Ablativus. Nominativus est cui praeponi potest hic aut haec aut hoc. Genetivus cui praeponi potest huius. Dativus cui praeponi potest huic. Accusativus cui praeponi potest hunc, hanc vel hoc. Vocativus cui praeponi potest o. Ablativus cui praeponi potest ab hoc, vel ab hac vel ab hoc. Hoc autem in numero singulari; nam in plurali hi et hae et haec in nominativo praeponitur. Genetivo horum et harum et horum. Dativo his. Accusativo hos vel has vel haec. Vocativo o. Ablativo ab his. Sunt qui alium casum velint adiungere quem septimum vocant. Ut cum dicimus virtute beatus et navi vectus id est per virtutem et per navem et similia.

§. 8. Ergo nomina hoc modo declinantur. Tullius nomen proprium generis masculini numeri singularis figurae simplicis casus nominativi quod declinabitur sic nominativo singulari hic Tullius. Genetivus huius Tulli, dativus huic Tullio, accusativus hunc Tullium, vocativus o Tulli, ablativus ab hoc Tullio; et plurali nominativo hi Tullii, genetivus horum Tulliorum, dativus his Tulliis, accusativus hos Tullios, vocativus o Tullii, ablativus ab his Tulliis.

§. 9. Femininum hoc modo. Tullia nomen proprium generis feminini numeri singularis figurae simplicis casus nominativi et vocativi quod declinabitur sic: nominativo singulari haec Tullia, genetivus huius Tulliae, dativus huic Tulliae, accusativus hanc Tulliam, vocativus o Tullia, ablativus ab hac Tullia; et plurali nominativo hae Tulliae, genetivus harum Tulliarum, dativus his Tulliis, accusativus has Tullias, vocativus o Tulliae, ablativus ab his Tulliis.

§. 10. Neutrum hoc modo. Scrinium nomen appellativum generis neutri numeri singularis figurae simplicis casus nominativi accusativi et vocativi, quod declinabitur sic: hoc scrinium huius scrinii, huic scrinio, hoc scrinium, o scrinium, ab hoc scrinio. Pluraliter haec scrinia, horum scriniorum, his scriniis, haec scrinia, o scrinia, ab his scriniis.

§. 11. [6] Commune generis masculini et feminini hoc modo. Homo nomen appellativum, generis masculini et feminini, numeri singularis et pluralis, figurae simplicis, casus nominativi et vocativi, quod declinabitur sic: nominativo hic et haec homo, genetivus huius hominis, dativus huic homini, accusativus hunc et hanc hominem, vocativus o homo, ablativus ab hoc et ab hac homine, et plurali nominativo hi et hae homines, genetivus horum et harum hominum, dativus his hominibus, accusativus hos et has homines, vocativus o homines, ablativus ab his hominibus.

§. 12. Commune ex masculino et neutro hoc modo. Infector nomen appellativum, generis masculini et neutri, numeri singularis, figurae compositae, casus nominativi et vocativi, quod declinabitur sic: numero singulari et casu nominativo hic et hoc infector, deinceps huius infectoris, huic infectori, hanc infectorem et hoc infector, o infector, ab hoc infectore, et pluraliter hi infectores, et haec infectritia, horum infectorum, his infectoribus, hos infectores et haec infectoria, o infectores et infectritia, ab his infectoribus.

§. 13. Commune generis omnis hoc modo. Prudens nomen appellativum, generis omnis numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi et vocativi, quod declinabitur sic: hic et haec et hoc prudens, huius prudentis, huic prudenti, hunc et hanc prudentem, et hoc prudens o prudens, ab hoc et ab hac et ab hoc prudente, et pluraliter: hi et hae prudentes et haec prudentia, horum et harum et horum prudentium, his prudentibus, hos et has prudentes et haec prudentia, o prudentes et prudentia, ab his prudentibus.

§. 14. [7] Sunt nonnulla nomina quae per casus non flectuntur sed tamen per casus currunt. Quaecumque autem generis omnis sunt et declinantur sic. Nequam nomen appellativum, generis omnis, numeri utriusque figurae, simplicis casus omnis quod declinabitur sic: nominativo hic et haec et hoc nequam, et deinceps huius nequam, huic nequam, hunc et hanc et hoc nequam, o nequam, ab hoc et ab hac et ab hoc nequam, et pluraliter: hi et hoc et haec nequam, horum et harum et horum nequam, his nequam, hos et has et haec nequam, o nequam, ab his nequam.

§. 15. Sunt item quae neque flecti possunt, neque per casus currunt, sed in uno aliquo casu aut aliquibus, nec tamen omnibus casibus manent, ut instar generis neutri et numeri tantum singularis, et casus tantum nominativi et vocativi, ut Iuppiter nomen proprium generis masculini, numeri tantum singularis, casus tantum nominativi et vocativi, ut sponte nomen appellativum, generis feminini, numeri tantum singularis, casus tantum ablativi. Illa quae currunt per casus sed non flectuntur inflexibilia. Ista vero quae neque flectuntur neque per casus currunt indeclinabilia dicuntur.

§. 16. [8] Omnis ablativus casus singularis, exceptis quibusdam inflexibilibus et indeclinabilibus, aliqua littera quinque vocalium terminatur; quaecumque igitur nomina ablativo casu singulari a vel o littera terminantur, genetivum pluralem in rum syllabam mittunt, dativum et ablativum in is ut ab hac docta, harum doctarum, his et ab his doctis. Item ab hoc docto, horum doctorum, his et ab his doctis.

§. 17. Quaecumque ablativo caso singulari i littera terminantur vel u vel e correpta genetivum pluralem in um syllabam mittunt, dativum et ablativum in bus, ut ab hac puppi, harum puppium, his et ab his puppibis, et ab hoc fluctu, horum fluctuum, his et ab his fluctibus, et ab hac mente, harum mentium, his et ab his mentibus; si autem nomen ablativo casu singulari e littera producta terminatur, genetivum pluralem in rum syllabam mittit, dativum et ablativum in bus ut ab hac specie harum specierum, his et ab his speciebus; intellegitur autem utrum produci debeat ablativus exiens in e, si nominativus singularis in es et genetivus in ei mittitur, ut species speciei, res rei, spes spei, et similia.

§. 18. [9] Sane istae regulae a casu ablativo ductae, non servantur quando sexus discernendus est; nam cum ab hac filia dicatur, dativo tamen et ablativo plurali filiabus dicendum est, ut a maribus discernantur; ita et mula mulabus, anima animabus propter mulos et animos. In his tamen nominibus quae adiunctiva dicuntur, ista differentia non servatur: non enim iustabus propter iustos, aut verabus propter veros dicendnm est. Propterea quod cum dicitur iustus, aut verus necesse habemus addere quis iustus et quis veru dicatur aut certe intellegendum dimittere, unde ista nomina recte adiunctiva nomina sunt.

§. 19. Item quibusdam nominibus generis neutri, quae a Graecis sumpsimus, et nominativo singulari a syllaba terminantur, ista regula casus ablativi non servatur. Ab eo enim quod est systema, cum ablativo singulari ab hoc systemate faciat, licet tamen dicere dativo et ablativo plurali non solum his et ab his systematibus, quod postulat regula, sed etiam systematis, quod magis auctoritate quam ratione permittitur, auctoritas autem in latina lingua plurimum et pene sola dominatur. Quamobrem in omnibus, et quae supra diximus, et quae deinceps dicenda sunt, multo plus auctoritatis quam huius veluti rationis, per quam grammatica nomen accepit, meminisse debemus. Ipsa enim certior in grammatica ratione est, per quod intellegitur non rationi cum loquimur quam auctoritati esse serviendum.

[Caput III] De Pronomine

§. 1. [10] Pronomen est pars orationis quae pro ipso nomine posita minus quidem bene idem tamen significat.

Pronomini accidunt quae considerare nunc oportet, qualitas, genus, numerus, figura, persona, casus.

§. 2. In qualitate adtenditur utrum finitum pronomen sit an infinitum. Finitum intellegitur si responderi per id potest; per infinitum autem nonnisi interrogari potest finitorum pronominum exempla sunt: hic, iste, ille ipse, ego, et similia. Infinitorum vero ut quis, sunt quaedam quae aliquando infinita, aliquando finita sunt, ut qui, quantus, qualis, nam, quando per haec interrogatio fit; infinita sunt sed alias finita, haec nonnulli minus quam finita vocaverunt; secundum autem hanc distinctionem si diligentius adtendas, unum pronomen est infinitum et in solo nominativo casu singulari et genere masculino id est quisnam, et huius pronominis ceteri utriusque numeri casus et genera et omnia reliqua pronomina partim finita sunt, quia per ea tantum responderi potest. Partim minus quam finita sunt, quia et interrogationi et responsioni serviunt; itaque nonnulli minus quam finita pronomina esse voluerunt, quae non rem praesentem demonstrant, sed vel absentem vel longius positam, qualia sunt is, ipso, ille. Quae vero rem ita praesentem ostendunt, ut quasi digito demonstretur, finita nominaverunt, qualia sunt ego, tu, hic, iste; cetera infinita, id est omnia per quae inquisitio fieri potest, ut sunt haec: quis, qui, quantus, qualis.

§. 3. [11] Genus et numerus, figura et casus, et in pronominibus eodem modo quo in nominibus observantur; personae vero, quibus nomina carent, in pronominibus tres sunt: prima, secunda, tertia: prima est quae dicit, secunda cui dicitur, tertia de qua dicitur, ut ego, tu, ille; sane possessiva quaedam dicuntur pronomina, per quae solet quaeri vel demonstrari quid ad quem pertineat, sed cum quaeritur infinita sunt, cum demonstratur finita sunt, sane quando gens cuiusque inquiritur vel ostenditur pronomine, gentile pronomen appellatur, exempla infinitorum sunt: cuius, cuia, cuium, finitorum: meus, tuus, noster, vester, gentile infinitum cuias, gentile finitum nostras.

§. 4. Declinantur autem pronomina hoc modo ut casum vocativum omittamus, pro quo semper o litteram, ponunt incuriosi et neglegentes. Non enim pronomen primae personae et alia pleraque vocativum casum habere possunt, et quae habent non omnia o tantum desiderant sed etiam ipsius pronominis enuntiationem ut est o noster [12], ergo in ipsis declinationibus quod dico apparebit.

§. 5. Ego pronomen finitum, personae primae, figurae simplicis numeri singularis generis omnis quod declinabitur sic: ego, mei, mihi, me, a me, et pluraliter nos, nostri, nobis, nos, a nobis.

§. 6. Tu pronomen finitum, personae secundae, generis omnis, numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi et vocativi, quod declinabitur sic: tu, tui, tibi, te, tu, a te, et pluraliter vos, vestri, vobis, vos, o vos, a vobis. Hoc pronomen, quidam diligentius considerantes, non habere nominativum sed a vocativo incipere intellexerunt.

§. 7. Hic pronomen finitum, personae tertiae, generis masculini, numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi quod declinabitur sic: hic, huius, huic, hunc, ab hoc, et pluraliter hi, horum, his, hos, ab his; genere feminino, haec, huius, huic, hanc, ab hac, et pluraliter hae harum, his, has, ab his; genere neutro, hoc, huius, huic, hoc, ab hoc, et pluraliter haec, horum, his, haec, ab his.

§. 8. Is pronomen minus quam finitum, personae tertiae generis masculini, numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi, quod declinabitur sic: is, eius, ei, eum, ab eo, et pluraliter, ei vel ii, eorum, eis, eos, ab eis; genere feminino ea, eius, ei, eam, ab ea, et pluraliter eae, earum, eis, eas, ab eis; genere neutro id, eius, ei, id ab eo, et pluraliter ea, eorum, eis, ea, ab eis.

§. 9. [13] Iste pronomen finitum, personae tertiae, generis masculini, numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi, quod declinabitur sic: iste istius, isti, istum, ab isto, et pluraliter isti, istorum istis istos, ab istis; genere feminino ista, istius, isti, istam, ab ista, et pluraliter istae, istarum, istis, istas, ab istis; genere neutro istuc vel istud, istius, isti, istuc vel istud, ab isto, et pluraliter ista, istorum, istis, istas, ab istis.

§. 10. Ille pronomen minus quam finitum in ceteris ita ut superius declinatur, excepto eo quod huius neutrum non facit illuc, quemadmodum superius facit istuc, sed tantummodo illud tamquam istud.

§. 11. Ipse pronomen minus quam finitum quod ita ut duo superiora declinatur, nisi quod huius neutrum neque ipsud sed ipsum facit.

§. 12. Se pronomen minus quam finitum, personae tertiae, generis omnis, numeri utriusque, figurae simplicis, casus accusativi; nam diligenter animadversum est huius pronominis declinationem ab accusativo incipere, sicut secundae personae a vocativo, quod est tu; sed si quis, quia nominativo caret, a genetivo putet inchoandum, nihil repugnandum est; ergo ita declinatur a genetivo sui, sibi, se, a se et pluraliter eodem modo.

§. 13. [14] Quis pronomen infinitum personae indefinitae, cuilibet enim aptari potest, numeri singularis, figurae simplicis, casus nominativi quod declinabitur sic: quis, cuius, cui, quem, a quo vel a qui, et pluraliter qui, quorum, quibus, quos, a quibus; genere feminino quae, cuius, cui, quam, a qua et pluraliter quae, quarum, quibus, quas, a quibus; genere neutro quod, vel quid, cuius, cui, quod, a quo, et pluraliter quae, quorum, quibus, quae, a quibus; sane quod, quando interrogamus, nominativum vel accusativum casum nominis regit; quid genetivum: dicimus enim quod aurum est vel quod aurum abstulisti, quid aurum non dicimus sed quid auri.

§. 14. Quid pronomen infinitum, personae indefinitae, numeri utriusque, in ceteris ita declinatur ut quis.

§. 15. Iam vero quantus, quanta, quantum pronomina indefinita, personae indefinitae, ita ut similia nomina declinantur, id est iustus, iusta, iustum. Hoc modo etiam tantus, tanta, tantum quae pronomina finita sunt.

§. 16. Sic et alia infinita sunt quotus, quota, quotum et eorum finita totus, tota, totum, quae sex pronomina ordinis sunt [15] numeri utriusque infinitum quod, et finitum tot, numeri sunt tantum pluralis et per casus non flectuntur.

§. 17. Qualis pronomen infinitum et finitum eius talis masculini et feminini generis sunt et ita similia declinantur, ut agilis vel facilis. Neutrum autem ipsorum, id est quale vel tale, ita ut agile vel facile.

§. 18. Cuius pronomen infinitum, personae indefinitae, possessivum. Tamquam cum dicimus cuius servus est. Figurae simplicis generis masculini numeri singularis, quod ita declinabitur cuius, cui, cuio, cuium, a cuio et pluraliter cui, cuiorum, cuiis, cuios, a cuiis. Sed haec declinatio plus artis quam pudoris gerit. Nam nimis vetus est et a nostra consuetudine repudiata ita et in genere feminino cuia declinatur ut tabula, cuium ut lignum. Sed etiam ista quamvis in eis auctoribus repperiantur, qui sunt in manibus et in ore omnium, tamen consuetudo contempsit per unum enim pronomen, id est cuius vel quorum omnia infinita possessiva significantur. Dicimus enim cuius vel quorum servus sive ancilla sive templum. Sed quod fatendum est cum molestia discernendae ambiguitatis in genitivo singulari, quando cuius dicimus, et in plurali, quando quorum; cuius enim et quorum quando possessiva sunt per casus non flectuntur.

§. 19. [16] Mens pronomen finitum personae primae possessivum generis masculini numeri singularis figurae simplicis casus nominativi et vocativi quod declinabitur sic: meus, mei, meo, meum, meus, a meo, et pluraliter mei, meorum, meis, meos, mei, a meis. Secundum regulam similis nominis tamquam si reus declinetur, ergo genere feminino mea sicut rea, neutro meum sicut reum.

§. 20. Noster pronomen finitum personae primae possessivum numeri singularis figurae simplicis casus nominativi et vocativi ita declinatur ut nomen simile quod est niger et in ceteris generibus nostra, nostrum, ut nigra, nigrum.

§. 21. Tuus, tua, tuum pronomina finita personae secundae ita in ceteris declinantur ut meus, mea, meum.

§. 22. Item suum, sua, suum pronomina finita possessivus personae tertiae ita ut tuus, tua, tuum declinantur.

§. 23. Vester, vestra, vestrum pronomina finita personae secundae possessiva ita declinantur ut noster, nostra, nostrum.

§. 24. [17] Cuias pronomen infinitum personae indefinitae possessivum gentile generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominativi quod declinabitur sic cuias, cuiatis, cuiati, cuiatem, et cuias, neutrum a cuiate et pluraliter, cuiates et cuiatia, cuiatium, cuiatibus, cuiates et cuiatia, a cuiatibus; cum autem quaerimus cuias est, cuius gentis est quaerimus hic homo vel mulier vel frumento. Et cuiatis hominis vel mulieris vel frumenti pretium aestimasti, simili ratione ceteri casus intellegendi sunt.

§. 25. Nostras pronomen finitum personae primae possessivum gentile generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominativi et vocativi, quod declinabitur sic hic et haec et hoc nostras, huius nostratis, huic nostrati, hunc et hanc nostratem, et hoc nostras o nostras, ab hoc et ab hac et ab hoc nostrate, et pluraliter hi et hae nostrates et haec nostratia, horum et harum et horum nostratium, his nostratibus, hos et has nostrates et haec nostratia o nostrates nostratia, ab his nostratibus, hac ratione facit vestras, vestratis, vestrati et cetera, quod pronomen est secundae personae, sed huius auctorum, in cuius libris inveniatur, non habemus tanti ponderis, ut imperitorum consuetudini per eum resistere valeamus: nam duorum superiorum ipse Tullius auctor est.

[Caput IV] De verbo

§. 1. [18] Verbum est pars orationis cum tempore et persona sine casu, verbo accidunt genus, numerus, figura, persona, modus, tempus, coniugatio, forma.

§. 2. Genus in verbis non sexu consideratur sed grammaticorum praeiudicante consuetudine, genus verbi dicitur quod vel Activum vel Passivum vel Deponens vel Neutrum vel Commune significatur. Activum dicunt quod o littera terminatur et accepta r littera Passivum facit ut scribo, passivum ergo scribo. Deponens est quod r littera terminatur, qua deposita latinum non est neque vim activi et passivi potest implere ut est luctor. Neutrum est quod o littera terminatur et r si acceperit latinum non est ut est fulgeo. Commune est quod r littera terminatur et vim activi atque passivi habet ut est criminor; dicimus enim criminor illum, criminor ab illo tamquam scribo illum et scribor ab illo; sunt alia verba quae in nullam memoratarum syllabam exeunt sed inter neutra deputantur ut odi, novi, memini, item sum, prosum, possum.

§. 3. Numerus singularis verborum est ut scribo, pluralis ut scribimus.

§. 4. Figura simplex ut scribo, composita ut describo.

§. 5. [19] Persona prima ut scribo, secunda ut scribis, tertia ut scribit; sunt etiam verba quae inpersonalia dicuntur, quae quasi in tertiis personis manserunt; horum alia sunt quae a personabilibus trahuntur, ut scribitur, legitur, curritur. Alia quae suum genus possident, ut pudet, taedet, poenitet, libet: non enim latinum est pudeo, aut pudeor, aut pudes, aut puderis, et similia, cum autem declinantur. Additis personis pronominum percurrenda sunt, ut curritur a me, a te, ab illo, a nobis, a vobis, ab illis, currebatur a me, a te, ab illo, a nobis, a vobis, ab illis et cetera. Item pudet me, te, illum, nos, vos, illos et talia.

§. 6. [20] Modi verborum ab aliis plures ab aliis pauciores numerantur, salva tamen ratione declinandi, nobis illi placent. Qui pauciores notaverunt, id est Indicativum, Imperativum, Coniunctivum, Optativum, Infinitivum. Indicativus est per quem aliquid adfirmamus, ut scribo, scribebam, scripsi, scripseram, scribam. Imperativus per quem ut aliquid fiat compellimus, ut est scribe, scribite. Coniunctivus cui praeponitur cum et quo enunciato pendet adhuc sententia, et aliquid coniungendum manet, ut est cum scriberem. Optativus per quem optamus ut est utinam scribam. Infinitivus qui neque numeris neque personis certus est et aliquando nec tempore ut scribere scripsisse.

De Temporibus

§. 7. [21] Tempora verborum tria sunt: Praesens, ut scribo, Praeteritum ut scripsi, Futurum ut scribam.

§. 8. Coniugationes sunt tres, prima, secunda, tertia. Prima est quae indicativo modo in praesenti tempore numero singulari secunda persona a habet ante novissimam litteram. In passivis autem, ante novissimam syllabam ut clamas, clamaris, vocas, vocaris. Secunda est quae modo supradicto et tempore numero et persona e habet productam ante novissimam litteram. In passivis autem ante syllabam ut mones, moneris, doces, doceris. Tertia est quae in eodem loco activi i habet correptam. In passivis autem e correptam ante novissimam syllabam ut scribis, scriberis, legis, legeris; est tertia producta quae dicitur, quam nonnulli distinctius quartam vocant, haec eisdem locis i productam habet, ut audis, audiris, nutris, nutriris; dinosci autem facile potest animadverso imperativo modo, nam cum verbum est huius quartae coniugationis. Imperativus modus in i exit, ut audi, nutri; futurum autem tempus indicativi modi prima et secunda coniugatio in bo syllabam mittit. Tertia correpta in am, tertia producta sive quarta eam dici placet, et in am et in bo: dicimus enim prima clamabo, vocabo; secunda movebo, docebo. Tertia scribam, legam. Quarta et audiam et audibo et nutriam et nutribo. Quae syllaba in passivis in bor et ar commutatur, ut clamabor, monebor, scribar, audiar et audibor.

§. 9. [22] Formae verborum sunt quattuor: prima Perfecta est a qua tres ceterae derivantur. Inchoativa enim est calesco, cuius Perfecta est caleo. Meditativa est parturio, cuius Perfecta est pario. Frequentativa est cursito, cuius Perfecta est curso.

§. 10. Declinantur autem verba hoc modo: scribo verbum activum temporis praesentis personae primae coniugationis tertiae, quod declinabitur sic modo indicativo tempore praesenti numero singulari personis omnibus: scribo, scribis, scribit, et pluraliter scribimus, scribitis, scribunt, eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: scribebam, scribebas, scribebat, scribebamus, scribebatis, scribebant; eodem modo eodem tempore specie perfecta scripsi, scripsisti, scripsit, scripsimus, scripsistis, scripserunt vel scripsere; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: scripseram, scripseras, scripserat, scripseramus, scripseratis, scripserant; eodem modo tempore futuro: scribam, scribes, scribet, scribemus, scribetis, scribent.

§. 11. Imperativo modo tempore praesenti a secunda et tertia persona tantum. Haberi namque prima negatur, scribe, scribat, scribite, scribant: sunt qui et primas addunt singulari numero scribam, plurali scribamus; sunt qui singulari non addunt et plurali addunt, eodem modo tempore futuro singulari scribito, scribito, plurali scribitote, scribunto.

§. 12. [23] Modo coniunctivo tempore praesenti singulariter: cum scribam, scribas, scribat, pluraliter cum scribamus, scribatis, scribant; eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: cum scriberem, scriberes, scriberet, cum scriberemus, scriberetis, scriberent; eodem modo eodem tempore specie perfecta: cum scripserim, scripseris, scripserit, cum scripserimus, scripseritis, scripserint. Eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: cum scripsissem, scripsisses, scripsisset, cum scripsissemus, scripsissetis, scripsissent; eodem modo tempore futuro: cum scripsero, scripseris, scripserit, cum scripserimus, scripserint; sane sciendum est in omnibus verbis indicativi modi addi posse cum, et ab hoc eum in coniunctivi conditionem verti.

§. 13. Modo optativo tempore praesenti: utinam scriberem, scriberes, scriberet, utinam scriberemus, scriberetis, scriberent; eodem modo tempore praeterito specie perfecta: utinam scripserim, scripseris, scripserit, utinam scripserimus, scripseritis, scripserint; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: utinam scripsissem, scripsisses, scripsisset, utinam scripsissemus, scripsissetis, scripsissent; eodem modo tempore futuro: utinam scribam, scribas, scribat, utinam scribamus, scribatis, scribant; sunt qui putant istum modum non habere praeteriti temporis perfectam speciem, quod quasi nemo optet quod iam perfectum est; quod si verum esset, multo magis habere non debuit plusquamperfectum; sunt item qui negent habere inperfectum, ut a nobis modo declinatum est; sunt vero qui quod nos ista declinatione praesenti tempori tribuimus, hoc inperfectae speciei praeteriti temporis tribuant, et quod nos futuro, hoc illi praesenti tempore declinent: sed cum res in aperto sit, de appellationibus certare superfluum est.

§. 14. [24] Modo infinitivo numeris temporibus et personis scribere solo tempore finito praeterito scripsisse, futuro scriptum ire; eodem modo quarta specie scribendi, scribendo, scribendum, scriptum, scriptu, quemadmodum participalem a nonnullis vocari comperi.

§. 15. Participia veniunt a verbo activo duo, praesentis temporis ut scribens, futuri ut scripturus.

§. 16. Fiunt de verbo nomina quae verbialia dicuntur, unum quod est generis masculini et neutri, ut scriptor, et femininum mittit in trix ut scriptrix, alterum est generis tantum feminini, ut scriptio, quae nomina magis a participio praeteriti temporis flectuntur: ab eo enim quod est scriptus mutata us syllaba in or scriptor facit, in io scriptio; sed multa propter asperitatem non faciunt ex illo primo genere femininum, neque neutrum pluraliter: ab eo enim, quod est pressor, nemo dicit prestrix aut prestricia facit, tamen tonsor tonsirix, tanta est vis auctoritatis et consuetudinis in loquendo.

§. 17. [25] De Verbo Passivo. Verbum Passivum declinatur hoc modo: scribor verbum passivum temporis praesentis personae primae coniugationis tertiae, quod declinabitur sic: modo indicativo tempore praesenti: scribor, scriberis, scribitur, scribimur, scribimini, scribuntur; eodem modo tempore praeterito et specie imperfecta: scribebar, scribebaris, scribebatur, scribebamur, scribebamini, scribebantur. Eodem modo eodem tempore specie perfecta: scriptus sum, es, est, scripti sumus, estis, sunt et ulteriore perfecta: scriptus fui, fuisti, fuit, scripti fuimus, fuistis, fuerunt vel fuere. Eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: scriptus eram, eras, erat, scripti eramus, eratis, erant, et ulteriore plusquamperfecta: scriptus. Fueram, fueras, fuerat, scripti fueramus, fueratis, fuerant; eodem modo tempore futuro: scribar, scriberis, scribetur, scribemur, scribemini, scribentur.

§. 18. Modo imperativo tempore praesenti: scribere, scribatur, scribimini, scribantur. Eodem modo tempore futuro: scribitor, scribitor, scribiminor, scribuntor.

§. 19. [26] Modo coniunctivo tempore praesenti: cum scribar, scribaris, scribatur, cum scribamur, scribamini, scribantur; eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: cum scriberer, scribereris, scriberetur, cum scriberemur, scriberemini, scriberentur; eodem modo eodem tempore specie perfecta: cum scriptus sim, sis, sit, cum scripti simus, sitis, sint et ulteriore specie perfecta: cum scriptus fuerim, fueris, fuerit, cum scripti fuerimus, fueritis, fuerint; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: cum scriptus essem, esses, esset, cum scripti essemus, essetis, essent; et ulteriore specie plusquamperfecta: cum scriptus fuissem, fuisses, fuisset, cum scripti fuissemus, fuissetis, fuissent; eodem modo tempore futuro: cum scriptus ero, eris, erit, cum scripti erimus, eritis, erunt et ulteriore futuro cum scriptus fuero, fueris, fuerit, cum scripti fuerimus, fueritis, fuerint.

§. 20. [27] Modo optativo tempore praesenti: utinam scriberer, scribereris, scriberetur, utinam scriberemur, scriberemini, scriberentur; eodem modo tempore praeterito specie perfecta: utinam scriptus sim, sis, sit, utinam scripti simus, sitis, sint; ulteriore perfecta utinam scriptus fuerim, fueris, fuerit, utinam scripti fuerimus, fueritis, fuerint; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: utinam scriptus essem, esses, esset, utinam scripti essemus, essetis, essent; ulteriore plusquamperfecta: utinam scriptus fuissem, fuisses, fuisset, utinam scripti fuissemus, fuissetis, fuissent; eodem modo tempore futuro: utinam scribar, scribaris, scribatur, utinam scribamur, scribamini, scribantur.

§. 21. Modo infinitivo, numeris temporibus et personis scribi; solo tempore finito praeterito scriptum esse, ulteriore praeterito scriptum fuisse, futuro scriptum iri.

§. 22. Participia veniunt a verbo passivo praeteriti temporis ut scriptus, futuri scribendus.

§. 23. [28] Neutrum verbum quod in o exit ita ut activum declinatur. Deponens vero et commune ita ut passivum nisi quod a verbo deponenti participia tria veniunt: praesens praeteritum et futurum, ut luctans, luctatus, luctaturus. A communi autem quattuor praesens ut criminans, praeteritum ut criminatus, et duo futura ut criminaturus, criminandus.

§. 24. Verba quae in i exeunt ut odi, novi, memini declinantur hoc modo: odi verbum neutrum numeri singularis figurae simplicis temporis praesentis personae primae coniugationis nullius, quod declinabitur sic modo indicativo tempore praesenti: odi, odisti, odit, odimus, odistis, oderunt vel odere; eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: oderam, oderas, oderat, oderamus, oderatis, oderant, perfectam speciem et plusquamperfectam non habet, futurum tempus habet quod est: odero, oderis, oderit, oderimus, oderitis, oderint, imperativum modum non habet; modo coniunctivo tempore praesenti: cum oderim, oderis, oderit, cum oderimus, oderitis, oderint, cetera coniunctivi modi non habet; modo optativo tempore praeterito: utinam odissem, odisses, odisset, utinam odissemus, odissetis, odissent; eodem modo, tempore futuro: utinam oderim, oderis, oderit, utinam oderimus, oderitis, oderint, cetera optativi non habet; modo infinito numeris et personis solo tempore finito praeterito odisse, cetera non habet nisi forte osum ire dici possit; participium facit unum futuri temporis osurus et unum praeteriti osus; quod tamen vim praesentis tenet et omnino praesens habendum est propter vim verbi neutri a quo praeteritum participium non venit et manifestum est cum dicimus osus illum sum, pro eo nos dicere quod est odi illum: tamquam cam dicimus fulgens sum nihil aliud quam fulgeo dicimus vel potius scribens sum illum nihil quam scribo illum dicimus, quam ob rem ista verba quamvis propterea neutra dicta sunt, quod passiva non faciant; tamen quia adiunguntur accusativis casibus (dicimus enim odi illam rem et novi illam rem quemadmodum scribo illam rem) vim activi tenent, et omnino arbitror activa appellanda et eadem more suo ut in multis deficiunt ita deficere ne faciant passiva.

§. 25. [29] Memini simile verbum est et similiter declinatur excepto eo quod imperativum futuri temporis facit quod est memento, tamquam et praeteriti temporis faciat quod est meminerit et declinantur ipsa imperativa more superiorum verborum, et quod unum participium facit quod est mementurus.

§. 26. Novi simile verbum est et ita declinatur ut odi nisi quod participium praesens tantum habet et simile praeterito quod est notus quemadmodum osus, sed quia et notus est mihi et notus sum illi dicimus, osus sum autem illi negatur posse dici, videtur etiam hinc esse dissimile.

§. 27. [30] Verba quae in um syllabam exeunt ut sum, possum hoc modo declinantur; sum verbum neutrum numeri singularis figurae simplicis temporis praesentis personae primae coniugationis nullius, quod declinabitur sic modo indicativo tempore praesenti: sum, es, est, sumus, estis, sunt; eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: eram, eras, erat, eramus, eratis, erant; eodem modo eodem tempore specie perfecta: fui, fuisti, fuit, fuimus, fuistis, fuerunt vel fuere; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: fueram, fueras, fuerat, fueramus, fueratis, fuerant; eodem modo tempore futuro: ero, eris, erit, erimus, eritis, erunt.

§. 28. Modo imperativo tempore praesenti es, sit, este, sint, eodem modo tempore futuro esto, esto, estote, sunto.

§. 29. Modo coniunctivo tempore praesenti: cum sim, sis, sit, cum simus, sitis, sint; eodem modo tempore praeterito specie imperfecta: cum essem, esses, esset, cum essemus, essetis, essent; eodem modo eodem tempore specie perfecta: cum fuerim, fueris, fuerit, fuerimus, fueritis, fuerint; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: cum fuissem, fuisses, fuisset, cum fuissemus, fuissetis, fuissent; eodem modo tempore futuro: cum ero, eris, erit, cum erimus, eritis, erint; futuro ulteriore cum fuero, fueris, fuerit, cum fuerimus, fueritis, fuerint.

§. 30. Modo optativo tempore praesenti: utinam essem, esses, esset, utinam essemus, essetis, essent; eodem modo tempore praeterito specie perfecta: utinam fuerim, fueris, fuerit, utinam fuerimus, fueritis, fuerint; eodem modo eodem tempore specie plusquamperfecta: utinam fuissem, fuisses, fuisset, utinam fuissemus, fuissetis, fuissent; eodem modo tempore futuro utinam sim, sis, sit, utinam simus, sitis sint.

§. 31. Modo infinitivo numeris temporibus et personis esse solo tempore finito, praeterito fuisse, futuro fore; in quarta specie deficit et in participio praesentis temporis; sed docti quidam temporis recentioris cum haberent necessitatem magna et divina quaedam interpretandi explicandique et essendi et essendo et essendum et essens dixerunt, quemadmodum scribendi, scribendo, scribendum, scribens.

§. 32. [31] Possum simile verbum est, eodem modo declinatur, sed de secunda persona imperativi dubitatur, et quod illa verba in quarta specie deficiunt, nemo extitit qui etiam in hoc verbo novaret; in participiis autem videtur potens huius verbi esse participium praesentis temporis, sed rectius nomen esse intellegitur, ab eo enim quod est sum, participium futuri temporis est cum futurum dicimus.

§. 33. Sane inventa coniugatione facilius verba declinantur excepta praeteriti temporis specie perfecta et plusquamperfecta, et tempore futuro modi coniunctivi, et infinitivi praeterito futuro et participiis futuro ab activo et a neutro et omni praeterito quam, ob rem tres sunt in declinatione verborum connexiones, quarum singulae retinent verba plura ita sibi connexa ut unum horum si fuerit inventum cetera facillime inveniantur.

§. 34. Harum connexionum prima dicitur a coniugatio, quae ob hoc artificialis est, aliae duae ab auctoritate vel probata consuetudine [32]: nam inventa consuetudine verbi simul inveniuntur haec verba, velut in prima coniugatione: clamo, clamabam, clamabo, clama, clamato, clamem, clamarem, clamare, clamandi, clamando, clamandum, et participia: clamans, clamandus; horum si unum inventum fuerit, non potest nisi prima esse coniugatio, et ita declinantur haec verba omnia et participia quae memoravimus in omnibus primae coniugationis; secundae coniugationis haec sunt ad primam connexionem pertinentia: moneo, monebam, monebo, mone, producta e, moneto, moneam, monerem, monere, monendi, monendo, monendum, et participia: monens et monendus, sed haec quinque ultima et imperfecta species indicativi communia sunt secundae et tertiae coniugationis; tertiae itaque coniugationis haec sunt ad eandem connexionem pertinentia: scribo, scribebam, scribam, scribe, sed e correpta, scribito, scribam, scriberem, scribere, scribendi, scribendo, scribendum et participia scribens, scribendus; quartae coniugationis haec sunt ad eandem connexionem pertinentia: audio, audiebam, audibo vel audiam, audi, audito, audiam, audirem, audire, audiendi, audiendo, audiendum, et participia audiens et audiendus, sed ea verba quae quarta coniugatione e habent ante o, qualia sunt eo et ineo, aliquantum diversa sunt, itaque ista hoc modo sunt ineo, inibam, ineundi, ineundo, ineundum, et participium ineundus, cetera similia sunt superiori declinationi.

§. 35. Secunda est quae a praeterito perfecto indicativi modi sumit initium, cuius verba sunt haec: clamavi, clamaveram, clamaverim, clamavissem, clamavisse; monui, monueram, monuerim, monuissem, monuisse; scripsi, scripseram, scripserim, scripsissem, scripsisse; audivi, audiveram, audiverim, audivissem, audivisse vel audii, audieram, audierim, audissem, audisse; hae namque syllabae va ve vi vo vu crassius sonant et propter aurium suavitatem subtrahi solent vel totae, ut cum dicimus clamaram non clamaveram, vel v tantum detracta tenuari, ut hoc quod dictum est audieram pro audiveram.

§. 36. Tertia connexio, a qua res ceterae describuntur, ab infinitivo quartae speciei, quod ultimum in declinatione est, sumit initium: ad hanc connexionem pertinet unum hoc verbum et participium futuri ab activo et praeteriti et nomina verbialia, quae sunt haec clamatum, clamatus, clamaturus, clamator, clamatio; monitum, monitus, moniturus, monitor, monitio; scriptum, scriptus, scripturus, scriptor, scriptio; auditum, auditus, auditurus, auditor, auditio.

§. 37. Istae tres connexiones hanc habent vim, ut si cuius connexionis unum verbum inveneris, cetera ad eandem connexionem pertinentia facile percurras modis numeris et personis: nam si verba alterius connexionis ad alteram connexionem et regulam ducere volueris, fallaris necesse est.

[Caput V] De adverbio

§. 1. [34] Adverbium est pars orationis verbo adicienda, ut cum dicimus fortiter fecit, mansuete vixit, hodie venit, loco est, longe est, hic sedet, simul comitatur et alia; nam fecit, vixit, venit, sedet, comitatur verba sunt, fortiter, mansuete, hodie, hic, simul adverbia sunt, adverbio accidunt significatio, comparatio, figura.

§. 2. Significatio qua significant vel qualitatem, ut sapienter, candide vel quantitatem, ut magne, granditer, vel tempus, ut hodie, cras, vel locum, ut hic, ibi et alia pene innumerabilia, nonnulli addunt adverbiis etiam qualitatem et recte. Haec enim sicut pronomina vel finita sunt adverbia vel infinita vel minus quam finita: finita sunt fortiter, hodie, Romane; infinita ut quomodo, quando, ubi; minus quam finita, ut sic, tunc, illic.

§. 3. Comparatio accidit adverbiis, quae de nominibus conparationem recipientibus veniunt ut ab hoc, forti, fortiter; ergo quemadmodum fortis, fortior, fortissimus, ita fortiter, fortius, fortissime, et quemadmodum castus, castior, castissimus, ita caste, castius, castissime, itaque comparativus nominis generis neutri: nam sanctius templum nomen est, sanctius dixit adverbium, in his hoc observandum est ut quaecumque nomina casum dativum in i mittunt, inde adverbia in ter exeant, ut huic, forti fortiter, sapienti sapienter, agili agiliter, quaecumque autem dativum casum in o mittunt, inde adverbia exeunt in e, ut huic, magno magne, casto caste, docto docte.

§. 4. Figura adverbiorum ut nominum et verborum aut simplex est, ut sapienter, aut composita, ut insipienter.

[Caput VI] De participio

§. 1. [35] Participium est pars orationis cum casu et tempore et inde participium dictum, quod nominis verbique participet, casum namque illinc tempus hinc traxit; sunt autem participia duo futuri temporis, unum praesentis, unum praeteriti. Futuri temporis ut scripturus, scribendus; praesentis ut scribens; praeteriti ut scriptus; declinatur autem scribens tamquam nomen quod est prudens, nam est generis omnis, reliqua vero tria per omnia genera flectuntur tamquam iustus, iusta, iustum, eodem modo declinantur.

§. 2. Sunt quaedam participia eadem et nomina, ut cultus sapiens, ratione diversa, nam cultus casu genetivo discernitur, ut participium enim huius culti facit, venit autem a verbo venerandi color, coleris, colitur, a nomine autem huius cultus facit, sapiens vero ideo etiam nomen dicitur, quod recipit conparationem, facit enim sapiens, sapientior, sapientissimus, quae ratio mihi non admodum placet: nam participia videntur conparationem recipere, si loquendi consuetudo permittat vel hortetur auctoritas; sed tantum praeteriti temporis, nam duo futura non admittunt, quis enim non audet dicere armatissimus, quod Tullius ait, nec tamen armaturior aut armandior ab eo quod est armaturus et armandus dici potest, quod fatendum est, si cum tempore accipiantur participia, difficile videntur posse conparationem recipere, nam et illud quod cultus dictum est facit cultior et cultissimus, sed si ad tempus praeteritum referas non facit, cultus enim ager ex ipso habitu suo est, cultus est autem, si ad tempus adtendas, praeterea utique actione cultoris, accidunt participiis etiam figurae sicut ceteris partibus orationis, simplex ut scribens, composita ut describens.

[Caput VII] De coniunctione

§. 1. [36] Coniunctio est pars orationis adnectens ordinansque sententiam, coniunctioni accidit potestas est vel quae copulat verba ut et, que, ac, vel disiungit, ut aut, vel, nec, neque, aut explet ut prorsus, videlicet, scilicet, quin, etiam et similia, aut quasi causam reddit ut nam, namque, enim, quamobrem, itaque, aut quasi ratiocinatur, ut ergo, igitur, propterea, et similia, et ideo partim copulativae dicuntur, partim disiunctivae, partim expletivae, partim causales, partim rationales.

§. 2. Sed multae omnino coniunctiones sunt, de quibus diligenter Grammatici deliberant, quo istorum quinque nominum eas vocent, vel utrum aliae differentiae sint adiciendae, quam litem quia et longum et difficile est solvere, illud de coniunctionibus breve praeceptum sit, ut cum legimus viros locutionis auctoritate dignissimos, advertamus quoque quo loco et in qua sententia poni soleant, ut consuetudine intellegendi bene coniunctionibus uti possimus, nam si quis quaerat quid sit immo, non facile dixerim quomodo ei vel definire vel interpretari hanc coniunctionem possimus, proferendo ergo multas sententias, in quibus posita est, miro quodam modo quid valeat insinuamus cum quodam etiam gestu pronuntiandi, ut est immo ait o cives arrepto tempore Turnus cogite concilium 3 et immo age et a prima dic hospes origine nobis 4, nostrasque sententias ad tempus fictas adiungere utile est, immo tu vade qui cogis alium, immo adeo rationi qui detrahere studes, huic autem coniunctioni utcumque vicinum est cum dicimus potius et adeo, et ad libros ut dixi redeundum est.

§. 3. Figurae in coniunctionibus sicut in ceteris partibus orationis observantur, nam simplex coniunctio est aut composita.

§. 4. Atque ordo coniunctionum est per quem observatur quae praeponi tantum possit, quae tantum subiungi, quae et praeponi et subiungi: nam tantum praeponitur que tantum subiungitur, scilicet et praeponitur et subiungitur. Nam si quis quaerat verbi causa cui dicis respondemus huic et tibi non possumus dicere huic tibi et item respondemus huic tibique, non potest dici huicque tibi, respondere autem possumus scilicet tibi et tibi scilicet.

[Caput VIII] De praepositione

§. 1. [37] Praepositio est pars orationis quae aut componendis partibus orationis praeponitur, aut casibus duobus tantum accusativo aut ablativo, aut utrique non componendis sed ad certas significationes adiuvandis, itaque aliae praepositiones tantum componuntur, ut di, dis, re, am, dicimus enim diiudico, discurro, removeo, ambio; aliae tantum casibus serviunt, ut apud, pone, secundum, ultra, adversum, cis, cifra, circa, erga, intra, infra, iuxta, penes, propter, usque, coram, absque, palam, sine, tenus, ceterae et componuntur et casibus serviunt ut adnuam et adduco dicimus et ad amicum.

§. 2. Ergo accusativo serviunt hae ad amicum, apud patrem, ante coenam, adversus hostem, cis Tiberim, circa domum, circum murum, circa ianuam, contra portam, erga fratrem, extra matrem, inter montes, intra domum, infra urbem, iuxta locum, ob rem, penes Eurum, per spatium, prope Circum, propter salutem, praeter sonum, post tergum, pone balneas, secundum viam, trans Galliam, ultra Aethiopiam, usque Romam.

§. 3. Ablativo casui serviunt hae a socio, ab Olympo, abs tecto, absque damno, cum amico, coram vicino, de domo, e foro, ex edicto, pro patria, prae ceteris, palam omnibus, sine invidia, tenus facie.

§. 4. Utrique casui serviunt hae in villam vado et in villa sum, sub tectum venio et sub tecto sto, subter arborem eo et subter arbore sedeo, super arborem saliunt et super arbore sidunt, et super, quando de significat, sicuti est multa super Priamo rogitans 5, ablativo tantum servit.

[Caput IX] De interiectione

§. 1. [38] Interiectio est pars orationis aliquem motum animi significans atque exprimens ut heu, papae, hem, et si qua sunt alia.

[Caput X] De soloecismo

§. 1. [39] Soloecismus est vitium locutionis quod fit per latinas quidem partes orationis sed male sibimet nexas, qui enim dicit inter hominibus, si consideres singula nullum fecit vitium, nam et inter latinum est et hominibus, sed vitiosum est sic utrumque coniunctum, hoc ergo modo quando peccatur in qualibet ratione, quae de octo partibus orationis reddita est, soloecismus vocatur.

§. 2. Nonnulli a soloecismo seiungunt improprium quod graece acyrologia dicitur, si quis verbi causa dicat libidinem amicitiarum pro amore, et factionem bonorum pro cessione, nisi vituperans aut inridens dicat sed bono animo arbitrans ita esse dicendum, nunquam solet ita reprehendi ut soloecismum fecisse arguatur: hoc ergo interest inter soloecismum et improprium, quod in soloecismo reprehenditur ordinis ignorantia, in improprio autem significationis, aliud est enim nescire quomodo se verba consequi debeant, aliud nescire quid significent.

[Caput XI] De Barbarismo

§. 1. [40] Barbarismus quo singola ipsa verba latina non sunt, nam si quis dicat hominem, detracta aspiratione, barbarismum facit, aut coronam, addita aspiratione, peccat, aut luctat, detracta syllaba, scilicet peccabit, aut potestur pro potest, addita syllaba, latinum non est.

§. 2. Aut si dicat pone et primam syllabam corripiat detractione temporis, barbarismus est, aut si dicat bonus et primam syllabam producat, adiectione temporis, vitium est, aut si enuntiet nomen et nullam in eo acuat syllabam, acuminis detractione peccat, si autem duas acuat syllabas in una parte orationis, adiectione acuminis offendit auditum, si dicat vulla pro villa, commutatione litterae, si dicat displicina pro disciplina, transmutatio syllabae in vitio est, quia detractione et adiectione commutatione et transmutatione aut aspirationis aut litterae aut syllabae aut accentuum aut temporum fit barbarismus.

§. 3. Sed ad cetera vitanda potest quaecumque lectio boni auctoris subvenire, propter tempora autem et accentus alia eruditio et poetae maxime necessarii sunt, aut si ab his tempus excludit animadvertendus diligenter in colloquio sermo doctorum est, nam in eodem quod tempore in loquutione rectum est, et quod eiusdem temporis docti qui habentur vel dixerint vel probaverint, a summo sunt consensu, quod in scriptis eorum quibuslibet et in sermone cum cura edito facillime apparet.

§. 4. Sane quidam discernunt inter barbarismum et barbarum ut barbarismus sit si pars orationis secundum redditam rationem aliqua superet vitiosa, barbarum autem si alicuius gentis verbum est non receptum, ut si quis dicat in latino sermone delecs pro carie, quod utique punicum est, esse autem nullius omnino gentis verbum pro verbo nuntiatur, tali vitio nec nomen impositum est.

Obliviscor iniuriae, memor sum bonorum, misereor puerorum, pudet facti, piget gratiae, poenitet laboris, taedet operis, memini lectionis, reminiscor doloris, ignarus malorum; Verba accusativi casus decet dominum, poenitet amicum, piget inertem, ridet fratrem, calumniatur Catonem, concedo pretium, lego Homerum, scribo historiam, consolor inimicum, odi turpes, novi bonos. Nomina appellativa expers bonorum, dubius itineris, cupidus honoris, neglegens picturae, conscius facti. Dativo casui serviunt maledico hosti, suadeo indicibus, indico tibi, cedo potenti, ministro parenti, largior amico, dono propinquo, obsequor domino, adversor inimico, gratificor illis, subscribo epistulis, adsum clementi, pareo legibus. Nomina vocativi casus Virgili scribe, Cicero responde. Ablativi casus verba fruor fratre, potior pecunia, utor toga, privor potestate, egeo laude, careo molestia, cedo possessione, abstineo cibo, fungor officiis, sacrifico victima, glorior viribus, donatus torque, dignatus honore. Nomina dativi casus intentus studiis, inimicus virtuti, audiens dicto, invidens bono, malivolus studenti, utilis civibus, aptus scenae. EXPLICIT ARS SANCTI AUGUSTINI


De officio oratoris

1. Oratoris officium est, proposita quaestione civili, dumtaxat primum ipsam intellegere, generalis sit an specialis, simplex an coniuncta ex pluribus, absoluta an conparativa; deinde cum intellexerit, invenire in eam congruentes partitioni locos et his morales seu naturales adcommodare sententias; exinde iudicare de inventis, repudiare quae parum commode occurrerint, tum iis, quae iudicio examinarit, dare ordinem certum. Etenim, quamvis multa et pertinentia inventa sint, tamen, nisi pro qualitate et magnitudine sua certis et quasi legitimis sedibus conlocentur, aut oberunt aut non magno opere proficient. Subinde ordinationi rhetor explicationem rerum commodare debebit, quae duabus partibus constat, structurae qualitate et quantitate verborum. Haec omnia memoria suscipiet, quam et plerique Graecorum et magister M. Tullius in primis oratori adfirmant necessariam, hoc, ut opinor, modo: Venio nunc ad thensaurum rerum omnium, memoriam, quae nisi custos inventis ordinatisque rebus adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclarissima sint in oratore, peritura. Memoriam pronuntiatio sequetur, res, ut Demostheni videtur, inter oratoria officia vel prima vel sola, quae consistit duobus, motu corporis et sono vocis. Haec quantum summatim tetigisse satis est, quae sunt oratoris officia. Reliquum est videre qui sit finis.

De fine

2. Finis est, ut opinor, in omnibus rebus, ad quem cuncta referuntur, cuius causa fiunt reliqua omnia; a Graecis τέλος dicitur; quod etiam in philosophorum paene omnibus disputationibus quaeritur, quis sit finis bene vivendi, virtus an voluptas, et cetera. Finem igitur proprium oratoris officii alius alium probaverunt; quibusdam enim visum est summam oratoris officii in bene dicendo esse, quibusdam in recte dicendo, quibusdam in vere dicendo, quibusdam in persuadendo consistere. Quin etiam illi, qui bene aut vere dicere finem officii oratoris putaverunt, non abnuunt tamen horum ipsorum finem esse persuadere, ut sit finis oratoris officii bene dicere, finis bene dicendi persuadere. Ergo quasi consensu omnium finis est oratoris officii persuadere. Hoc quia in calumniam videbatur posse recidere (non enim semper persuadet orator, nec, si aliquando persuadere non possit, facultatem et nomen oratoris amittit), addidit Hermagoras, quo calumniam effugeret, et ita scriptum reliquit, finem esse oratoris officii persuadere, quatenus condicio rerum personarumque patitur.

3. Alia subinde ex eodem verbo persuadendi calumnia nascitur, inventa sane a Platone, tractata multum in Gorgia, sed posthac multo inpudentius a quibusdam technicis, obtrectatoribus Hermagorae, frequentata. Negant quippe proprium finem esse oratoris officii persuadere, sed communem paene cum universis; nam et mathematicos de iis, quae in notitiam ipsorum ceciderint, persuadere, et medicos de iis, quae in arte ipsorum contineantur, persuadere, opifices etiam et tabernarios fabros et si qui huius modi sunt posse de eo, quod agant, cuivis probabiliter persuadere, quasi rationem faciant: ergo non esse integrum finem, qui solam communitatem habeat, careat proprietate, esse actum persuadendi communem cum multis et idcirco persuadere non esse proprium finem oratoris officii. Huic quoque calumniae Hermagoras percommode obstitit: dicit enim esse oratoris officium persuadere, quatenus rerum et personarum condicio patitur, dumtaxat in civilibus quaestionibus. Nam medicorum et philosophorum et ceterae huius modi quaestiones extra regulam civilem, quam πολιτικήν Graeci vocant, conlocantur.

De civilibus quaestionibus

4. Sunt autem civiles quaestiones, quarum perspectio in communem animi conceptionem potest cadere, quod Graeci κοινὴν ἔννοιαν vocant. Verum ut facilius intellegatur, quae sit haec ipsa conditio, quam demonstratam esse volumus, omnia quaecumque huius modi sunt, ut ea nescire pudori sit, et quae vel ignorantes, quasi sciamus tamen, cum simulatione prae nobis ferimus, quotienscumque in dubitationem vocantur, efficiunt civilem quaestionem. Quod dico, huius modi est. Si de pondere alicuius rei quaeratur, si non videaris scire quot librarum sit, non est erubescendum; si de longitudine non videaris scire quot pedum sit, non est erubescendum; si de ceteris huius modi rebus, quas persequi longum est; et ideo quotienscumque in dubitationem venerunt, licet faciant quaestionem, tamen civilem facere non possunt. At ubi quaeritur, sitne aliquid iustum an iniustum, honestum an inhonestum, laudandum an reprehendendum, praemio adficiendum an supplicio, utile an inutile, et si qua huiusmodi sunt, nemo non etiam extra omnem artem et scientiam conlocatus erubescat, si haec nescire videatur. Inde est quod omnes persuasum habent aut certe aliis persuadere non dubitant, posse se concipere animo discrimen iusti et iniusti, honesti et inhonesti ceterorumque, quae supra diximus. Et idcirco quae dubitationes in huius modi rebus oriuntur, civiles vocantur quaestiones, quasi non propriae paucorum, sed communes universorum. Quae cum ita sint, merito [quae communi conceptione animi perspici possint] quaestiones, quae κοινῆ ἐννοία deprehendi possunt, civiles vocantur, et hae sunt, in quibus versari et praestare debebit orator.

De generibus civilium quaestionum

5. Duo sunt primi et quasi generales civilium modi quaestionum, quorum alter thesis, alter hypothesis vocatur a Graecis. Nos priori nomen nisi Graecum dare non possumus, ne posteriori quidem, quamquam videamur " Latinum " dedisse, dedimus: quippe controversiam dicimus, quod nomen tam in thesin quam in hypothesin potest

cadere; in utroque enim quaestio, id est controversia est. Porro hypotheseos significatio et declaratur ex ipso conposito nomine esse aliquid, quod est ὑπὸ τὴν θέσιν, id est sub illo genere quasi species.

De differentia theseos et hypotheseos

Thesis est res, quae admittit rationalem considerationem sine definitione personae; hypothesis est seu controversia, ut inproprio nomine utamur, res, quae admittit rationalem contentionem cum definitione personae. Melius autem declarabuntur sub exemplo. Thesis est quaestio huius modi: " an navigandum sit, an philosophandum "; hypothesis est quaestio huius modi: " an decernendum Duillio praemium ". Nec desunt, qui hic etiam Hermagoran criminentur, et Apollodorus in primis, qui negat quicquam aliud esse hypothesin quam thesin, et nullius momenti esse discrimen personarum, cum utrumque hoc genus quaestionis Hermagoras distinxisse videatur: non minus enim infinitam et interminatam esse hypotheseos quam theseos quaestionem. Nam cum quaeratur, sit necne animadvertendum in Oresten, non personam esse, quae faciat quaestionem, sed factum, et nihil interesse an ita quaeratur, sit necne animadvertendum in matricidam: quod si ita est, nihil inter hypothesin thesinque distare.

6. At haec nostri : primo omnium qualitatem personarum quaestionibus differentiam adferre, " et ", quae ipsis etiam hypothesibus, id est controversiis, saepe evenire, ut punita et inpunita, honorata et inhonorata quaedam relinquenda videantur, non tam ex rerum qualitate quam quantitate personae; dein illo etiam distare haec duo genera quaestionum, quod in thesi perspectio sit alicuius rei qualis sit, in hypothesi contentio, et quantum interest inter perspectionem et contentionem, tantum inter thesin et hypothesin esse discriminis; deinde in thesi quaeri quid omnes oporteat facere, in hypothesi quid unum aut alterum aut paulo plures, certe definitum hominum modum. Etiam illa differentia accedit, quod in thesi quasi ignorantes quaerimus quid sit optimum factu, in hypothesi quasi scientes defendimus. Tum quod omnis thesis de futuro est, hypotesis raro: quin immo numquam nisi de praeterito aut eo, quod iam agatur, facit quaestionem. Nemo enim neque reus fieri potest, nisi fecerit aut fecisse dicatur, neque praemium aut aliquid huiusmodi petere, nisi iam meritus sit aut meritum esse se contendat. Huic loco opponunt tyrannidis et proditionis reos et veneficii et parricidii inperpetrati, et si qua in eundem modum excogitari possunt. In quo studio criminandi falluntur: nam et in eo qui proditionis reus est, non de futura re quaeritur, id est de ipsa proditione, sed de eo, an susceperit consilium proditionis, quod utique praecessit; et de tyrannide aeque, an cogitarit tyrannidem, et de parricidio non perpetrato et de veneficio. Ergo semper aut de praeterito aut de praesenti in hypothesi nascitur quaestio, in thesi contra numquam nisi de futuro. Quae si ita sunt, satis utriusque est declarata diversitas.

De differentia peristaseos

7. Nunc, quoniam quidem de differentia generalium et specialium quaestionum satis dictum est separataque thesis ab hypothesi, ut perinde distaret re ac nomine, consequens esse videtur dicere, quid sit quod hypothesin, id est controversiam, efficiat. Est igitur circumstantia rerum, quam περίστασιν Hermagoras vocat, sine qua ulla omnino controversia non potest esse. Quid sit autem peristasis, facilius partitione quam definitione eius deprehendi potest. Sunt igitur partes circumstantiae, id est peristaseos, septem, quas Hermagoras μόρια περιστάσεως vocat, Theodorus στοιχεῖα τοῦ πράγματος, id est elementa, quod ex eorum coniunctione quaestiones fiant perinde atque ex coniunctione litterarum nomina et verba fieri videmus. Sed sive στοιχεῖα sive μόρια rectius dicuntur, nos, omissa controversia nominis, quae sint ipsa dicamus. Sunt igitur haec: quis, quid, quando, ubi, cur, quem ad modum, quibus adminiculis, quas Greci ἀφορμάς vocant. Horum autem omnium aut plurimorum rationalis congregatio conflat quaestionem. Sed nimirum singulorum proprietas exprimenda est.

8. Quis significantiam habet personae, quae spectatur duobus modis, ex nomine et qualitate. Ex nomine hoc modo: quis? Camillus, C. Marius, L. Sulla. Ex qualitate: quis? Dives et pauper, imperator. Est autem definita in nominibus, infinita in qualitatibus personarum perspectio, quando in appellationem nihil praeter nomen cadit, in qualitatem et fortuna et aetas et condicio et disciplina et cetera, quae sunt infinita numero. Quid significantiam habet rei, quae facta ab aliquo vel dicta vel cogitata, fieri dici cogitari, futura esse dictum iri cogitatum iri videatur, bona vel mala, honesta vel inhonesta, iusta vel iniusta, utilis vel contra, necessaria vel parum, magna vel parva, usitata vel nova. Quando temporis significationem habet, velut " interdiu an noctu, sacro an inreligioso die ". Etiam ex accidentibus, quae interdum dant tempori suam qualitatem, velut: " in belli tempore an in pacis tempore, in seditione an in concordia, in libertate an in dominatione " et si qua in eundem modum cadere possunt. Ubi loci significationem habet, velut " in civitate an extra, in sacro loco in profano, in mari in terra ". Cur significat causam faciendi vel dicendi vel cogitandi, rem, ut mea fert opinio, ad constituendam quaestionem in primis necessariam. Quem ad modum significationem habet ex facti vel quod fiat futurumve sit demonstratione, veluti " clam palam, per vim per dolum ", et si qua similia in eundem modum cadunt. Άφορμαί quas nos adminicula dicimus, demonstrationem habent earum rerum, per quas factum esse aliquid dicatur, ut est laqueus, gladius, venenum, litterae, internuntius, mandata, servus, conscius, sicarius. Horum articulorum, ut supra dixi, aut omnium ut plurimorum rationalis concursus faciet civilem quaestionem.

De rationalibus quaestionibus

9. Rationales quaestiones sunt, quas Hermagoras logicas vocat. Melius enim putat sic eas cognominari quam verbales, quia logicae non ex verbi, sed ex rationis significatione appellatati sunt a technicis, cum alioquin λόγος interdum verbum significet, interdum rationem. Igitur rationales seu logicae quaestiones fiunt modis quattuor; haec enim in illis quaeruntur : an sit, quid sit, quale sit, an induci in iudicium debeat. Ubi quaeritur an sit, genus id quaestionis Hermagoras στοχασμόν vocat, nos coniecturam possumus dicere: idem Theodorus περὶ τῆς οὐσίας, id est de substantia. Nihil enim neque factum videri potest, quod non habuerit substantiam, neque futurum, quod non habiturum sit substantiam. Quidam hoc genus quaestionis ex eo, quod per id quaeritur, an sit vocaverunt. Altera rationalis est quaestio, quam Hermagoras finem vocat, Theodorus περὶ τῆς ἰδιότητος, id est de proprietate, quidam quid sit, nonnulli de eodemet altero, id est περὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ θατέρου.

Tertiam rationalem quaestionem uno nomine omnes qualitatem vocant.

10. De quarta magna contentio est, quam supra de inducendo iudicio diximus. Plerique enim negant esse eam, quando id agat, ne res possit venire in quaestionem; sed inter omnes Hermagorae praecellit auctoritas, qui et quaestionem putat et in primis necessariam et agitari in foro multum et adhibendam etiam in ceteris statibus primo statim congressu, si causae condicio patiatur. Nihil enim statuo tam interesse eorum, quibus iudicium intenditur, quam declinare iudicium. Porro ipsam declinationem iudicii habere nonnullam iudicii speciem. Nam si ita res ageretur, ut quotiens nollet aliquis causam induci, esset hoc in ipsius potestate, nulla erat quaestio; nunc cum semper existant qui impediant, ipsa illa contentio, qua alter in iudicium vocat, alter recusat iudicium, facit quaestionem: quod controversiae genus Hermagoras μετάληψιν appellat nostrorum pauci reprehensionem, plerique translationem vocaverunt, utrique sane rationem secuti. Qui reprehensionem dixerunt, eo scilicet, quod cum maxime inducatur in iudicium causa, reprehenditur et quasi retrahitur; qui translationem, quod reus non omnino excludat actionem, sed, ut praesentem condicionem actionis excuset, in aliud genus iudicii transferat vel habitum iam vel futurum.

De legalibus quaestionibus

11. Sunt item aliae quaestiones quattuor, quas inventores νομικάς, nos legales appellamus. His nomina sunt scriptum et voluntas, quod illi ῤετὸν καὶ διάνοιαν appellant, ἀντινομία quam nos contentionem legum contrariarum vocamus, ambiguitas, quam illi ἀμφιβολίαν conlectio, quam illi συλλογισμόν. Verum haec paulo post diligentius tractabimus, ita ut significantia cuiusque evidentius exprimatur et species generibus addantur.

Interim mihi videtur esse dicendum, quibus omnis quaestio articulis et quasi nodis subinde adstricta ad perfectam speciem sui veniat. Est aliquod dictum, quod Graeci φάσιν nominant: id scinditur in duas partes, et est eius alterum κατάφασι alterum ἀπόφασις. Κατάφασιν (non sufficit enim aientiam exprimere) intentionem verbo factam possumus dicere, id est verbum quo crimen intenditur, veluti:

" pulsasti, prodidisti, occidisti ". Quod autem illi ἀπόφασιν, nos abnuentiam criminis eius, quod accusator intenderit, veluti: " non pulsavi, non occidi, non prodidi ". Ex bis duobus, dicto et responso, vel intento et negato, media nascitur quaestio hoc modo: intentio est " occidisti ", negatio " non occidi ", quaestio " an occiderit ". Sed ut iam a coniecturali modo recedamus, intentio est " iniuria occidisti ", negatio " non iniuria occidi ", quaestio est " an iure occiderit ". Vel in aliquo legali statu : intentio est " non licebat tibi hoc facere per legem ", negatio est " licebat mihi hoc facere per legem ", quaestio est " an licuerit hoc facere per legem ".

12. Hanc quidam, ut nos usque adhuc diximus, quaestionem vocaverunt, quidam statum nominaverunt, ab eo videlicet, quod in ea et exordiurn quaestionis et summa consisteret. Primo enim quasi eminus, cum hinc dicatur factum esse, inde non esse factum, nulla pugna est, sed quasi futurae pugnae meditatio; deinde, cum propius accessum est et quasi ad manus ventum, altercationi et contentioni mutuae media quaestio intervenit, sit necne factum. In ea uterque consistit, omisso quod ante dicebat: unde ei quaestioni status nomen inpositum est. Hoc idem Theodorus εκφάλαιον appellat, translatione usus videlicet a principali parte corporis, quod in hoc etiam complexu quorum quae utrimque dicta sunt, quasi caput quoddam totius controversiae efficitur.

13. Consequens huic locus est, aut perinde aut magis etiam necessarius, quo demonstratur quid sit causa, quid continens, quid de quo contenditur. Causam Hermagoras αἴτιον vocat, συνέχον continens, de quo contenditur κρινόμενον. Est igitur causa, quae, nisi praecesserit, controversia fieri non potest. Quod dico, tale est. " Abdicatur a patre filius " controversia idcirco non est, quia nulla, cur abdicaretur a patre, causa praecessit. Denique addamus causam et statim controversia effecta est: " iuravit se non ducturum uxorem et abdicatur ". Quod iuravit αἴτιον factum est, id est causa, cur abdicationem mereretur. Συνέχον, id est continens, est, quod ad refutandum αἴτιον, id est ad refellendam causam videtur adferri, ut est in hac materia: " Militem, qui iuraverat se deserturum, imperator occidit et reus fit caedis ". Hic enim αἴτιον est, id est causa iudicii, quod occidit: neque enim fieret reus, nisi occidisset; συνέχον est, id est continens, id propter quod occidisse " se " dixit, ius iurandum scilicet, quo miles deserturum se esse iuraverat. Hoc interdum συνέχον Hermagoras, id est continens, appellat, ab eo quod omnis rei defensio ab illo contineatur: interdum αἴτιον αἰτίου vocat, quasi causam causae. Nam quem ad modum reatus causa est, quod militem occidit, ita occidendi causa, quod miles deserturum se esse iuravit.

14. Nunc quoniam scimus quid sit causa, quid continens, videamus etiam quid sit de quo contenditur, id est quid sit τὸ κρινόμενον. Est autem nihil aliud quam exploratio τοῦ συνέχοντος id est continentis. Quod dico, tale est; etenim in eadem controversia perseverandum puto, quo sint lucidiora quae tradimus. Αἴτιον est, quod occidit militem hic imperator; συνέχον est, quo reus nititur, id est ratio, propter quam occidisse se dicit: est autem, quod miles iuravit se deserturum; κρινόμενον est examinatio huius ipsius, quod ad defensionem reus attulit. In quo ita quaeritur, num alia causa imperatori fuerit, cur occiderit militem, et haec praetexatur: ut videatur non quia iuraverit occisus, sed quacumque vel simultatis vel invidiae causa. Poterit etiam hoc modo articulus iste tractari: an, etiam si iuraverit, parum tamen haec iusta causa fuerit, cur debuerit occidi. Et tota perspectio totius συνέχοντος quod ad αἴτιον adfertur, κρινόμενον vocatur. Evenit tamen nonnumquam, ut in una controversia non semel αἴτιον et συνέχον et κρινόμενον, sed saepius ipsa omnia per vices revoluta tractentur, ut in hac controversia : " reus est Ulixes laesae rei publicae, quod procos occiderit ". Hic enim ajition est, quod occiderit, αἴτιον αἰτίου vel συνέχον quod eos, qui bona sua depopulabantur et pudicitiae uxoris insidiabantur, occidit; κρινόμενον est, numquid tamen, etsi hae res praecesserunt, alia tamen causa, quam praetexit, occiderit, vel numquid ne pessime quidem de se meritos indemnatos debuerit occidere. Deinde ad hoc κρινόμενον aliud συνέχον adfert Ulixes, quo dicat se iussu Minervae interemisse; deinde hoc ipsum συνέχον fit κρινόμενον, quod quaeritur, utrum non propter iussum Minervae occiderit, et utrum in tali re " ne " Minervae quidem obtemperare debuerit. Est autem αἴτιον proprius accusatoris locus, συνέχον defensoris, κρινόμενον utriusque commune.

De thematibus quae non consistunt

15. Subinde dicendum puto, quem ad modum et quot modis controversia asystata fiat: tametsi ne dici quidem controversias oportet, quae statum non habent, sed plegmata inrationabilia, id est aloga. Fiunt igitur asystata modis quattuor: uno, cum aliquid deest ex circumstantia (quae autem vis sit circumstantiae, et supra diximus), id est cum quaestionibus aut causa aut persona aut locus aut aliquid eorum deest, quibus effici circumstantiam diximus. Hoc autem genus asystati in scholasticam materiam non potest cadere, idcirco quia ne fingi quidem poterit ullum thema deficiente circumstantia. In veritate tamen nonnumquam evenit, ut aliquid horum desit, et per inprudentiam actoris profligata causa veniatur ad iudicem. Alter est modus asystati, quem κατ᾽ἰσότητα appellant : nos, tametsi nomen Latinum dare non possumus, tamen vim intellegere debemus. Nam cum eadem utrimque dicuntur et nulla re ne parva quidem discernuntur, tum huius modi plegma propter aequalitatem utriusque partis statum implicat, ut: " vicini adulescentuli, qui speciosas uxores habebant, noctu alterutrum obvium habuerunt: accusant invicem adulterii ". Nam quidquid altera pars dixerit, hoc altera dicat necesse est: " Verisimile est te adulterium voluisse committere, quia adulescens es ". " Te quoque verisimile est voluisse, quia adulescens es ". " Verisimile est, quia speciosam uxorem habeo ". " Te quoque verisimile est, quia et ego speciosam uxorem habeo ". " Facultatem tibi vicinitas praebuit ". " Et tibi eadem vicinitas praebuit facultatem ". " Cur nocte in me? " " Cur tu autem in me incidisti? " Nihil est quo distinguatur, et idcirco utervis eorum sive accusat alterum, se criminatur, sive se purgat, defendit eum, quem criminari videtur.

16. Tertium est asystati genus, quod Graeci κατ᾽ἑτερομενίαν appellant, id est, cum reo nulla defensio est, et aut color in facto non invenitur aut parum probabilis color invenitur: unde etiam Democrates praeceptor meus solitus erat dicere eas etiam controversias, in quibus color diu quaeritur, statum non habere. Verum ille constantius: nos, si adferatur aliquid ad defensionem vel mediocriter probabile, admittimus. Sed si evidenter confossa causa est, ut oportet, secundum heteromerian explodemus. Nonnunquam incidunt quaedam quaestiones, maxime in veritate, quae summam accusatori, nullam reo largiantur facultatem; verum eas non controversias, sed communes locos dicimus: quippe est in his non probatio criminis, sed ut in expressum atque evidens facinus expressio. Quartus est modus asystati vel caliginosissimus, adeo ut nonnumquam etiam doctis hominibus soleat obrepere: habet enim nonnullam speciem probabilis consistentisque materiae. Ea est huius modi, in qua iudex ferendae sententiae rationem explorare non potest. Hoc Graeci ἄπορον vocant, sed subiciamus exemplum: " Petebat ab alio usuram quasi pecuniae creditae; ille accepisse se pecuniam confitebatur, sed depositam et idcirco velle se restituere sortem sine usura. Pendente interea sudicio lex de novis tabulis lata est: repetit file quasi depositam, ille retinet quasi creditam ". Non enim video quid sit hic, quod in sententia ferenda iudex segui possit, cum petitor idem interdum credidisse, interdum deposuisse se dicat, et ille alter interdum depositam accepisse, interdum creditam, et neuter sua priore, sed uterque alter alterius praeterita sententia utatur.

De figuris controversiarum

17. Pertinere etiam nonnihil ad rem videtur scire figuras controversiarum, quibus invicem differant, quo magís in evidenti sit, quem ad modum quamque tractemus. Sunt igitur schemata, idest figurae controversiarum, quattuor: ἔνδοξος, quod nos opinionis bonae possumus dicere, ἀμφίδοξος, quod nos opinionis confusae ex utroque, bono ac malo, possumus dicere, παράδοξος, quod nos opinionis malae possumus dicere, tametsi quidam parum diligenter Graece loquentes paradoxon pro his, quae sunt bonae opinionis, accipiunt; unde vulgo etiam Olympionicas et ceteros victores Graecorum et sacrorum certaminum παράδοξος vocant, magis consuetudine quam ratione ducti: nam, ut opinor, παράδοξον est, quod est παρὰ τὴν δόξαν, contra opinionem bonam. Denique licet alias vulgarem illam significationem huius nominis probare malimus, tamen hoc loco, ut multa nova tam a technicis quam a philosophis cognominantur, accipere debemus non pro solito usu consuetudinis quam pro condicione praecepti. Quarta est species controversiae, quae Graece ἄδοξος dicitur, quam nos non, ut vulgo, malae opinionis, sed nullius opinionis, id est humilem et sordidam possumus dicere. Sed evidenter haec propositis exemplis monstrabuntur.

18. Ἔνδοξος controversia huius modi est, in qua tam persona quam rea est honesta, velut: " Scipio victis Poenis petit praemium, ut spectet ludos laurea coronatus ". Et persona honesta est Scipionis, et quod petitur non inprobum. Ἀμφίδοξος est, in qua vel honestatem personae turpitudo rei maculat, velut si idem Scipio petat praemii nomine mortem Tiberii Aselli: nam petitoris honesta persona est, quod petitur inhonestum; vel contra, si abdicatus fortiter fecerit et petat praemii nomine redire in domum patris: persona quae petit inhonesta, abdicati, rea quam petit honesta, ut in domum patris redeat. Παράδοξον est controversiae genus, ut supra definiebam, in quo utraque inhonesta sunt, tam rea quam persona, velut: " inpudicitiae reus fortiter fecit: petit praemii nomine accusatoria sui mortem ". Nam et persona petentis inhonesta est, si quidem fuit reus inpudicitiae, tametsi aliquid turpitudini derogaverit quod fortiter fecit, et res quam petit improba. Ἄδοξον est controversiae genus sine opinione utraque, humile et sordidum: " Pauper vestimenta vendebat: extitit alius pauper, qui vindicaret ea et furto ablata esse sibi diceret. Ille venditor ait se ab adultero deprehenso illa vestimenta detraxisse: invicem accusant, ille adulterii, hic furti ". Hic enim et personae humiles pauperum et res, quam fecisse videntur quaestione, abiecta, vestimentorum vindicatio et agnitio. Et quamquam intervenit crimen adulterii non abiectum, tamen, quia plura sunt ἐν τῇ περιστάσει humilia et sordida, totius controversiae speciem sibi vindicant. Dinoscere autem has controversiarum figuras cum ad multa alia convenit, tum vel in primis ad id, ut modum praefandi, id est principia edendi, congruentem qualitati materiae invenire possimus. Non enim eadem species debet esse principii in themate endoxo et amphidoxo et paradoxo et adoxo, sed sua cuique forma tribuenda.

19. Iam primum in endoxo genere materiae Hermagoras negat esse praefandum. Nam si benivolentiae, inquit, conciliandae gratia praefari solemus, in bonae opinionis themate, quale est illud Scipionis, benigni sunt ii, apud quos sumus locuturi, nihil autem attinet parare quod paratum est. Sed mihi longe aliter videtur, et pace tanti viri dixerim; neque enim est semper spectanda auctoritas, utique cum ratione vincatur. Censeo igitur nihil prohibere in endoxo genere materiae quo minus praefemur; nihil enim, opinor, mali benignos iudices benigniores facere praefando, ut, cum offensos. adversariis videmus, offensionem illam dicendo augere conemur. Denique auloedos et citharoedos et ceteros huius modi artifices, quamquam non polliceantur orationem, videmus tamen praeloqui. Quia ante actionem et omnino curta et sine capite oratio est, quae sine principio ab ipsis rebus orditur, utemur etiam principiis in bonae opinionis controversiis, sed brevioribus et erectioribus paulo et confidentibus et plenis dignitatis, sine iactantia dumtaxat, ne res pariat invidiam, ut est illud apud M. Tullium contra contionem Metelli, in qua exultare videtur contra tribunum pl.: ubi vis vel in ipsa consistere? sic enim, ut opinor, insequar fugientem, quoniam congredi non licet cum resistente 1. Quod numquam profecto tam magnifice dicere in exordio statim orsus fuisset, nisi et ipsius actoris esset honesta persona et res, de qua locuturus erat, non improba.

Itemque alio loco, cum de coniuratorum animadversione loqueretur: Video, p.c., in me omnium vestrum ora atque oculos esse conversos 2, deinceps quae omnia huius modi sunti ut actor et splendore suo et rebus his, de quibus locuturus est, quasi honestissimis videtur merito confidere. Pleraque huius modi exordia apud C. Gracchum (quanto nobilior is fuit!) <nobilioris sunt> spiritus: quae dicentem profecto M. Erucium aut aliquem ex Cannensi caterva nemo ferret.

20. In amphidoxo genere materiae moderatione quadam utendum erit, cum principia ducemus, ut et turpitudinem, quae subest, et dignitatem, quae est in re aut persona, <diluendo minuamus> vel inlustrando augeamus: ita varie utrumque miscelimus, ut alterius partis turpitudinem alterius honestas tegat, neque tamen cum tanta iactatione, quanta in illo superiore genere materiae, sed quasi cum quadam confidenti verecundia. Si in re turpitudo erit, quantum fieri poterit, avocabimus iudicem ad personae dignitatem; si in persona, ad rei dignitatem quasi de periculoso in tutiorem locum refugiemus, sed summatim leviterque cedentes, despicere ut potius suspicionem metus quam timere videamur. Laborabimus autem in eo, ut confusa utraque dignitate rei et personae plus fiduciae in honestate quam metus in turpitudine habere videamur. Sed ut limpidius hoc genus principandi deprehendatur, dabo exemplum, quod habuit M. Tullius, cum pro M. Scauro loqueretur: erat enim controversia amphidoxos, quippe qui niteretur dignitate personae M. Scauri, premeretur turpitudine criminis de pecuniis repetundis. Utrumque in principio statim ita confudit orator, ut et turpitudinem criminis dignitate personae contegeret, neque tamen largiter nimium neque exultanter, sed ita, ut exprimat nonnullam etiam metus suspicionem: Maxime fuit optandum M. Scauro, iudices, ut nullo suscepto cuiusquam odio sine offensione ac molestia, et cetera 3.

21. In paradoxo, id est in malae opinionis themate, ubi et personae et rei dignitas pariter laborabit, longioribus principiis utendum erit et purgandis suspicionibus opera tribuenda et demisse loquendum cum sententiis tum verbis etiam propius blanditiam sitis et querimoniam quasi falsi inlati criminis et falsae infamiae conpositae adversus nos per invidiam, etiam summissiore toto corpore: conformati ad verecundiam, summisso vultu, oculis terram intuentibus, neque illam acriter, sed, si possumus, etiam rumore simulato.

In adoxo, it est in humili genere materiae, proxima sermoni debent esse principia, neque sententiis alte petitis neque verbis ultra modum ornatis nec struttura graviore, sed quasi resoluta et simplici. Vis autem omnium sententiarum, quam his principiis adhibemus, ea esse debebit, ut rem a proprietate revocet ad communitatem, et dicat omnium interesse illam rem vindicari, propterea quod quanto quaeque minora sunt, tanto crebrius et magis inter multos cadere possint; nec tam oportere spectari magnitudinem rerum et personarum quam rationem aequi et iniqui, veri atque falsi: eandem enim esse horum in minimis vim quam in maximis. Talia principia sunt pleraque apud Demosthenen in iis libris, qui inscribuntur idiotici, et magis apud Lysian et apud quosdam ex nostris veteribus. Certe M. Tullius, cum pro Archia diceret, non aliter exorsus est.

Darcy Carvalho,
14 de jan. de 2019 06:35
Darcy Carvalho,
31 de dez. de 2019 07:38
Darcy Carvalho,
17 de jun. de 2020 17:14
Darcy Carvalho,
21 de jul. de 2019 04:34
Darcy Carvalho,
22 de jan. de 2020 16:41
Darcy Carvalho,
29 de jan. de 2020 13:30
Darcy Carvalho,
29 de dez. de 2019 08:35
Darcy Carvalho,
12 de jan. de 2019 17:04
Darcy Carvalho,
1 de fev. de 2020 06:21
Darcy Carvalho,
14 de jan. de 2019 07:04
Darcy Carvalho,
29 de dez. de 2019 10:40
Darcy Carvalho,
11 de ago. de 2014 15:14
Darcy Carvalho,
17 de fev. de 2020 10:04
Darcy Carvalho,
29 de jan. de 2020 13:42
Darcy Carvalho,
15 de nov. de 2019 10:04
Darcy Carvalho,
8 de set. de 2019 05:35